Yüceltme Üzerine

Yüceltme kuramı Freudcu sanat kuramını özetlemesine rağmen artık kullanılmamaktadır. Dahası başlangıcından bu yana bu kuram bir yanıyla iyi tanımlanmamıştır. Cinselleştirilmiş dürtü enerjisini mi yoksa cinsellikten arındırılmış dürtü enerjisini mi kullanır? Bir savunma mıdır yoksa savunmaya bir alternatif midir? Eros'a mı Thanatos'a mı hizmet eder? Klinik çalışmada kullanışlı mıdır yoksa kullanılmaya elverişsiz midir? Muğlak da olsa tanıma tek destek harici bir kıstas olan somut sanatsal gerçekleştirmeye dayanmaktadır. Bu makalede amacım yüceltmeyi Romantizm öncesi yüce estetiğinin belli başlı ilkeleri ışığında yeniden ele almak ve belki de “yeniden bulmaktır”. Yüce estetiği de yüce de manevi yükselme kuramıdır, başka bir deyişle, soyut düşünceye ve insanın “ahlâki” başarısına yönelik bir yükselme kuramıdır ve ikisi de estetik deneyimin gizemini açıklamaya çalışır. Yüce estetiği bir yandan bize modern bir mit önerir; bu mit çeşitli yazarların yüceltmenin kurucu unsurları olarak zaman zaman atıfta bulunduğu fakat henüz tek bir organik çerçeve içine alınamamış olan bir dizi unsuru dile getirmemize yardımcı olur: Kayıp ve erken yas çalışması; felaket getiren bir etkenin daha önceden var olması (durumuna göre buna ya travma yaratıcı ya da sadece “olumsuz” bir etken gözüyle bakılır); öznellikle çakışan somatik-ruhsal sınıflandırma sürecine denk düşme. Diğer yandan yüce estetiği olumsuz haz deneyimini eşduyum yoluyla “içeriden yaşayarak” kavramamıza yardım eder.