Psychoanalyse en politiek - (In)tolerantie in de samenleving Verslag van het symposium van de Stichting Psychoanalyse en Cultuur te Brugge, 9 november 2002

Wat kan de psychoanalyse bijdragen aan inzicht in het probleem van de groeiende onverdraag-zaamheid? Dit was het onderwerp van een symposium, mede georganiseerd door het Psychotherapeutisch Centrum Rustenburg, waaraan ruim tweehonderd belangstellenden deelnamen. De vier sprekers hadden meer diagnoses dan therapieën te bieden. Zij deelden de notie dat racisme en vreemdelingenhaat in eerste aanleg fantasmatische aangelegenheden zijn, alsmede het besef dat het dichotomiedenken in wij/zijtegenstellingen verleidelijk is. Maatschappijkritiek dient ook zelfkritiek te zijn. Het derde gemeenschappelijke was het vermogen tot luisteren ‘met het derde oor’, waardoor een verspreking als ‘heilige oorlogen vieren’ een lach van herkenning opriep.

De drang tot het uitbannen van het kwaad blijkt een van de hoofdoorzaken van het kwaad in de wereld. In haar betoog over de heilige oorlog die een eind aan alle oorlogen moet maken attendeerde Adeline van Waning, die recentelijk een boek over de materie (1999) heeft gepubliceerd, op de paradoxen waarin we ons verstrikken als we de wereld willen verbeteren: ‘Waarom doden we mensen om hun te laten zien dat het doden van mensen fout is?’ Een ander voorbeeld daarvan is dat men in Amerika, om de humane waarden van het vrije Westen te verdedigen in de strijd tegen het terrorisme, serieus overweegt het martelen weer in te voeren. Zij schetste een ontwikkelingslijn van het infantiele stadium, waarin het kwaad wordt afgesplitst en op de ander wordt geprojecteerd, via de stadia van verdraagzaamheid en empathie naar het bereiken van compassie, een niet oordelende acceptatie van de ander.

We zullen de wereldwijde auto-immuunziekte (Beck en Cowan) van het overgeleverd zijn aan de vroege afweermechanismen moeten overwinnen en ee