Symposiumverslag ‘Het geweten’ 1 november 2002, 's-Hertogenbosch

Op deze eerste, wat druilerige novemberdag hadden velen de weg naar Den Bosch gevonden. Klaarblijkelijk had het onderwerp ‘het geweten’ de belangstelling van velen gewekt. De aanwezigen kregen deze middag de visie van een viertal sprekers op het thema, vanuit vier heel eigen en onderling verschillende gezichtspunten.

Allereerst sprak collega Van Dantzig vanuit een maatschappelijk geëngageerd standpunt over de betekenis van de vorming van het geweten voor de socialisatie van ieder individu en het belang van opvoeding daarbij. Het zijn aanvankelijk immers de ouders die het kind schuldig verklaren of ontschuldigen en het leren niet meer te wensen wat het niet mag. Schuld en schaamte zijn daarbij gevoelens die bedoeld zijn om niet gevoeld te worden: schaamte leidt ertoe niet te doen of te zijn wat andermans minachting teweeg kan brengen en schuld is een verzoeningsmechanisme.

In dit verband noemde Van Dantzig ook de betrekkelijkheid van de humaniteit. Deze gaat immers net zo ver als de groep waartoe men behoort: wat we geleerd hebben aan wetten en verboden moeten we naar onze vijanden afzweren.

Van Dantzig definieerde de psychoanalyse in dit kader als het therapeutische proces waarin mensen werd geleerd om op te houden zich te veranderen, ze te helpen de weg te vinden tussen hun eigen zin willen doen en erbij willen horen. Het is Freuds grootste verdienste, aldus spreker, om radicaal af te zien van de idee van de vrije wil: de mens immers maakt altijd weer de afweging tussen zijn eigen wensen en het belang van het lid zijn van een gemeenschap. De mens is immers deelnemer aan een hiërarchische groep. Het geeft daarom te denken dat deze hiërarchie in onze geseculariseerde samenleving goeddeels is weggevallen. Het is volgens hem de grote opdracht voor onze samenleving om regels op te stellen waarlangs het geweten vorm kan krijgen om zo weer een cohesieve gemeenschap te