Psyche; wat gebeurt er in een psychoanalytische behandeling?

Op 31 januari 2003 vindt voor de achtste maal de studiemiddag van het Nederlands Psychoanalytisch Instituut plaats, in de Olofskapel van het Barbizon Palace hotel in Amsterdam. Aan de hand van drie behandelverslagen zal in coreferaten een antwoord worden gezocht op de volgende vragen: ‘Leidt de invloed die de actuele ontwikkelingen binnen de psychoanalyse en de wetenschap hebben op de waarneming van de processen tussen psychotherapeut en cliënt, tot veranderingen in het psychoanalytisch proces en het doel van de behandeling?’ En: ‘Wat is de rol van de behandelaar in het veranderingsproces dat de cliënt doormaakt?’ Terecht noemt Ad Boerwinkel het in zijn opening een pretentieus doel. Ik ben benieuwd en ga er eens goed voor zitten.

Jan Stoker leidt het eerste referaat in met een theoretische verhandeling. Hij betoogt dat de theoretische ontwikkelingen van het laatste decennium de mogelijkheid hebben gegeven voor een aanvullende manier van psychoanalytisch denken en gegevens verzamelen. Hij maakt onderscheid met de klassieke psychoanalytische modellen door de verandering van het functioneren van de psyche te verklaren vanuit het veranderen van mentale representationele processen. De essentie van een behandeling is volgens hem dat er een verschuiving moet plaatsvinden van een niet-mentaliserend verbeeldingsproces naar een welmentaliserend verbeeldingsproces. Een cliënt die kan mentaliseren is in staat tot een verbeeldingsproces in de vorm van gedachten, gevoelens en intenties, over zichzelf en anderen; terwijl iemand die niet-mentaliserend is een verbeeldingsproces heeft in de vorm van beschrijvingen van affecttoestanden en gedragingen.

In haar klinische referaat geeft Margit Deben de aanzet voor de bewijsvoering van deze theorie. Op een beeldende manier doet ze verslag van (een deel van) een psychoanalyse. Door op het podium van positie te wisselen visualiseert ze het onderscheid tussen het vertellen van de sessie-inhoud en haar eigen gedachten en vragen over het behande