Opera operanda Verslag van een psychoanalytisch symposium over opera

Opera operanda. Vrij vertaald: over opera moet nog gewerkt worden. Zeker door de psychoanalyse. Freud, naar eigen zeggen zelf volstrekt unmusikalisch, verwijst er in zijn hele oeuvre hooguit één keer naar, en dan nog is hij bij zijn keuze weinig origineel: Don Giovanni van Mozart. Daarbij heeft hij het ook uitsluitend over de tekst en het scenario. Over de muziek als zodanig weet hij niets te vertellen. De latere psychoanalytische literatuur valt in dat opzicht trouwens in het geheel erg mager uit. Opera als gezongen toneel, dat kan nog; maar opera als opera, als muzikaal genre, als muziek als zodanig: dit is voor veel psychoanalytisch georiënteerde commentatoren en critici blijkbaar een brug te ver.

Met een symposium enkel en alleen over opera wilde de Nederlands-Vlaamse Stichting Psychoanalyse en Cultuur daar iets aan doen, zo klonk het vastberaden in het inleidend woordje van Trees Traversier, voorzitter van de stichting (zie verder users.skynet.be). Die Stichting stelt zich tot taak de wederzijdse dwarsverbindingen tussen psychoanalyse en cultuur onder de aandacht te brengen, en in haar symposium van 15 november 2003 deed ze dat met een viertal lezingen over opera, keurig gelardeerd met evenzovele live operafragmenten, gebracht door laatstejaarsstudenten van het Amsterdamse muziek-conservatorium. De stemmige Amstelkerk in Amsterdam, waar het symposium plaatsvond, maakte van de studiedag meteen ook een heuse esthetische happening.

Claude van Reeth, Brussels psychoanalyticus en eerste spreker op dit symposium, kon zich perfect in het voorwoord van de voorzitter vinden. Een psychoanalytische benadering van opera moet zich, voorbij het tekstscenario, vooral concentreren op de muziek. Psychoanalyse kan in zijn ogen het best niet in de dwangbuis van de taal opgesloten blijven, maar heeft er alle baat bij om zich in te laten met het ‘vóórtalige’: dat allervroegste affectief-licha-melijke element waarin het libidinale kind zich beweegt voor he