Dat deed je onbewust expres!: Bespreking van: Antoine Mooij (2005). Toerekeningsvatbaarheid — Over handelingsvrijheid. Amsterdam:  Boom. ISBN 90 8506 081 8,  247 pp., € 25,95

Heeft de psychoanalyse nog wat te bieden in het veld van de forensische psychiatrie of psychologie? In Toerekeningsvatbaarheid — Over handelingsvrijheid van de psychoanalyticus en hoogleraar psychiatrische aspecten van de rechtspraktijk Antoine Mooij is het antwoord op deze vraag eenduidig positief. Toerekeningsvatbaarheid is een fundament van het Nederlandse

rechtssysteem: wie door een ziekte, een stoornis of door externe omstandigheden niet de wilsvrijheid had over zijn beslissen en handelen, wordt zijn delict niet toegerekend. De toerekeningsvatbaarheid kan in verschillende gradaties aangetast zijn en dat leidt tot verschillende adviezen door een forensisch rapporteur, met als zwaarste advies tbs. ‹Geen strafoplegging› betekent namelijk niet per definitie dat er ook geen sancties volgen. Als Mooij de vraag naar de toerekeningsvatbaarheid beantwoordt, vertrekt hij vanuit de kenmerkend psychoanalytische opvatting dat de mens een intentioneel wezen is. De mens bepaalt zijn eigen subjectiviteit in het krachtenveld van de intersubjectiviteit: hij staat tot de ander in een intentionele wederkerige verhouding, die anders is dan zijn verhouding tot niet-wederkerige, materiële zaken.

Mooij stelt zich teweer tegen de schijnbaar eenduidige relatie tussen dsm-iv-classificaties van stoornissen en de omschrijving van een stoornis zoals in het rechtssysteem is bedoeld. De dsm-iv-classificaties beschrijven slechts gedragingen in categorieën die, zoals we weten, het resultaat zijn van sociale conventies (namelijk afspraken tussen verzekeraars, onderzoekers en artsen). Mooij betoogt dat daarmee de blik op verantwoordelijkheid en intentionaliteit verdwijnt. Soms is een verdachte met een stoornis inderdaad verminderd in staat over zijn vrije wil te beschikken, maar dat is slechts een deel van het verhaal. De essentie van het forensisch onderzoek dient de vraag te zijn wat de specifieke psychodynamiek van de verdachte is. Wat maakt dat deze persoon met deze stoornis tot zijn daden ko