Filosofie en de menselijke conditie

Hebben psychoanalyse en filosofie wat met elkaar te maken? Dat lijkt niet direct voor de hand te liggen. De filosofie heeft een geschiedenis van vele eeuwen, bestrijkt een zeer breed terrein van onderzoek en heeft een hechte worteling in de academische wereld. De psychoanalyse is hoogstens een eeuw oud, is omstreden, ondervindt veel kritiek en is universitair bijna dakloos. Die kritiek wordt soms zo sterk gevoeld, dat men van een ‹crisis van de psychoanalyse› spreekt. De psychoanalyse kreeg in de eeuw die zij bestond aandacht van uiteenlopende filosofen, zoals Wittgenstein, Adorno en Habermas, Merleau-Ponty en Ricoeur. Dat is niet zo vreemd. Het begrip van het onbewuste vormt immers een uitdaging voor elke vorm van filosofie die vertrekt van de zekerheid van het bewustzijn. Bovendien plaatste de filosofie in de twintigste eeuw de ‹taal› in het centrum, zodat men zelfs sprak van een ‹linguistic turn›, en welhaast vanzelf stootte de filosofie op de psychoanalyse die, als ‹talking cure›, aan de taal evenzeer een centrale positie toekent. Daarbij komt dat de situatie binnen de filosofie zelf veranderd is. Zij maakt weliswaar een bloeitijd door, maar lijkt ook uiteen te vallen in een veelheid van richtingen en onderzoeksgebieden en voelt bovendien de concurrentie van de wetenschappen en in het bijzonder die van de natuurwetenschappen. Heeft de filosofie, de bakermat van de wetenschappen, nog iets te bieden dat de wetenschappen niet hebben? In die zin dreigt de filosofie overbodig te worden en verkeert zij, op haar wijze, in een crisis (Philipse 2004, p. 6).

Deze situatie schept kansen voor een hernieuwd gesprek tussen beide. We moeten om die kansen te onderzoeken eerst iets van de taak van de filosofie zoals die nu gangbaar is omlijnen en vervolgens aanduiden wat onder psychoanalyse verstaan kan worden. Daarna kan duidelijk worden wat een filosofische reflectie over de psychoanalyse kan opleveren en wat vervolgens de betekenis hiervan voor de psychoanalyse kan zijn.