Enkele opmerkingen over het geheugen

De vitaliteit van de hedendaagse psychoanalyse komt onder meer tot uitdrukking in de mate waarin zij openstaat voor bevindingen uit andere wetenschapsgebieden, zoals de ontwikkelingspsychologie, de neurobiologie en de experimentele psychologie (Ladan 2000). Een blik die uitsluitend gericht is op de patiënt in de spreekkamer leidt tot voortzetting van het isolement waarin de psychoanalyse zich bevindt (Fonagy 2003). Dit isolement maakt dat psychoanalytische inzichten geen rol van betekenis kunnen spelen op andere wetenschapsgebieden die zich bezighouden met de grondslagen van menselijk gedrag. Fonagy noemt als voorbeeld het onderzoek naar de interactie tussen genen en omgeving. De psychoanalyse zou een tegenwicht kunnen bieden aan naïeve opvattingen over deze interactie en duidelijk kunnen maken dat onder omgeving niet de feitelijke, maar de subjectieve omgeving dient te worden verstaan. De manier waarop de omgeving wordt ervaren, fungeert als een filter bij de expressie van genotype in fenotype, dat wil zeggen bij de vertaling van genetisch potentieel naar persoonlijkheid en gedrag (Fonagy 2003, p. 236). Daarnaast betekent het isolement van de psychoanalyse ook dat waardevolle inzichten uit andere bronnen dan de klinische situatie onvoldoende hun weg kunnen vinden in de psychoanalytische theorie en praktijk.

Zelf heb ik wat dit laatste punt betreft bijvoorbeeld gemerkt hoe de veranderde inzichten over het functioneren van het geheugen van grote betekenis zijn geweest voor mijn psychoanalytische werk. Ik zal deze betekenis toelichten aan de hand van een drietal voorbeelden.

Aan onze eerste kinderjaren hebben wij geen bewuste herinnering. Deze zogenaamde kinderlijke amnesie is een intrigerend verschijnsel, waar Freud het volgende over zegt: ‹Tot dusver is het niet bij ons opgekomen ons over deze amnesie te verwonderen; toch hebben wij daar eigenlijk alle reden toe. Ons wordt namelijk verteld dat wij in deze jaren, waarvan wij later slechts enkele onbe