Een ‹ik› zonder ruimte en zonder affect: Bespreking van: Michel Thys (2006). Fascinatie — Een fenomenologische verkenning van het onmenselijke. Amsterdam:  Boom. ISBN 978 90 8506 371 1,  383 pp., € 29,50

Het verschijnsel ‹fascinatie› dat in Fascinatie — Een fenomenologische verkenning van het onmenselijke telkens weer en op veel verschillende manieren benaderd en beschreven wordt, heeft weinig van doen met het bekende ‹gefascineerd zijn door iets of iemand›, dat ieder van ons weleens meemaakt. De betekenis die Michel Thys aan het woord geeft ligt in het verre verlengde hiervan en duidt eerder op zoiets als, letterlijk, ‹gebiologeerd zijn›, teruggebracht naar een ontwikkelingsstadium waarbij de psyche alleen uit bewustzijn van een object bestaat, terwijl het zelfbewustzijn, het ‹ik›, nog niet — en nu dus niet meer — functioneert. Het betreft hier een toestand van onbeweeglijkheid, waarin alle innerlijke ruimte en afstand tot onszelf even niet meer bestaan — een soort ‹subjectsminimum› noemt hij het — waarin niet langer plaats is voor een ‹ik›, of voor enig affect, bewust of onbewust, die immers altijd innerlijke afstand veronderstellen. Het bewustzijn was er dan ook vóór het ‹ik›, vóórdat het ‹ik› het eerste object van dat bewustzijn werd. In die zin is fascinatie, de breuk tussen bewustzijn en ‹ik›, te begrijpen als een momentane terugkeer naar die voorbije, ‹biologische› toestand. Het subject neemt zijn toevlucht daartoe wanneer hij de storm van zijn — tegenstrijdige — affecten niet meer kan verwerken. Het ‹ik› is immers zowel ‹object van drift› als ‹subject van de wereld›, en voor die ambivalentie zoekt het allerlei uitwegen. Zoals Klein destijds de ‹splitsing› analyseerde, zo wijst Thys ons op deze ‹fascinatie› als uiterste vorm van verdediging en ontkenning. Hier slokt het object het subject op, zonder dat dit laatste daardoor ophoudt te bestaan. Net als over de mystieke extase, waarin subject en object ook lijken te versmelten, kan over fascinatie pas achteraf iets gezegd kan worden. Op het moment van de ervaring zelf is de betrokkene niet bereikbaar, noch voor zichzelf, noch voor anderen.

Thys heeft deze uitzonderlijke grenstoestand meegemaakt bij een vrouw die