Japanse impressies

In 2004-2005 was ik drie maanden visiting professor aan de Kyushu University (Kyudai) in Fukuoka, Japan. Mijn leeropdracht daar was psychoanalyse. Ik had het niet erg druk en had tijd om te reizen en rond te kijken. Een paar psychoanalytisch relevante indrukken wil ik proberen met de lezer te delen.

In Japan ligt de normale rolverdeling in gezinnen anders dan bij ons. Soms denk je: die rolverdeling is daar zoals bij ons vele jaren geleden. Maar waarschijnlijk zit het dieper dan dat. Met name de nadruk die wij leggen op de wenselijke eenheid van het ouderpaar in onderscheid van de kinderen ligt daar heel anders.

In een van mijn eerste colleges betoogde ik dat het essentieel is dat er in een gezin een horizontale geleding bestaat: de ouders vormen een eenheid waardoor het onderscheid tussen de generaties gewaarborgd is. Het belang hiervan wordt geïllustreerd door de uitspraak van Françoise Dolto: ‹Men kan zeggen dat de enige voorwaarde [voor een gezonde ontwikkeling] — hoe moeilijk maar hoe noodzakelijk ook — bestaat in het feit dat het kind niet voor één van zijn ouders een afwijkende betekenis heeft, die zich niet verdraagt met de menselijke waardigheid of met zijn genetische oorsprong› (Dolto 1965, p. 18/19). De ouders moeten hun levensvervulling zoeken in hun eigen generatie, waardoor voor de kinderen de ruimte ontstaat hun eigen leven te gaan leven. Eerst komt het verschil tussen de geslachten en daarna kan het geslachtsverschil geïntegreerd worden. Dit betoog stuitte op kritiek van de psychiater-psychoanalyticus die het departement leidde waar ik was uitgenodigd. Zo moest ik het niet zien. Het juiste beeld was: moeder met de kinderen en de vader die dit geheel mogelijk maakt door het inkomen te genereren — soms ver weg.

Wij zijn gewend uit te gaan van het echtpaar, en daarna komen de kinderen. Het kind slaapt bij ons in beginsel niet op de kamer van het ouderpaar. In Japan ligt dat anders: het is gewoon dat kinderen bij hun ouders slapen. Iemand zei beeldend: ‹Wij