Muziek en psychoanalyse, onderschatte thematiek

Welke bijdrage heeft een eeuw psychoanalyse geleverd aan het denken over muziek? Wat zijn de inhoudelijke gevolgtrekkingen waartoe de combinatie van muziek en psychoanalyse aanleiding kan geven?

Ten aanzien van deze vraagstellingen heeft er in de afgelopen twintig jaar binnen het Nederlandse taalgebied weinig verandering plaatsgehad. Zo vonden met een tussenpoos van vijftien jaar in 1991 en 2006 in Amsterdam en Leuven symposia plaats onder de titel Psychoanalyse en muziek waar inhoudelijk geen wezenlijk verschillende zaken aan de orde kwamen, zij het dat de bijeenkomst in Leuven voorzag in een postmoderne cross-over van klassieke naar popmuziek.

De vraag over de betekenis van de psychoanalyse voor het denken over muziek stelt een theoretisch verband tussen beide kennisvelden voorop. Het gaat hier dus niet in de eerste plaats om de belangstelling die individuele psychoanalytici voor muziek aan de dag leggen, of om het kritiseren van de diepgang en de resultaten van de daaruit voortvloeiende teksten. De invalshoek van dit artikel wordt bepaald door het feit dat het psychoanalytische denken van meet af aan een integratief onderdeel vormt van de hermeneutische benaderingen van kunst. Daarbinnen zijn, naast literatuur en visuele kunsten, de betekenis en functie van muziek aan de orde. Voor mij als musicoloog die destijds als zodanig betrokken was bij de genoemde conferenties, zijn de raakvlakken tussen de beide kennisvelden en de toepassing van psychoanalyse op muziek van grote betekenis.1 De ervaring van mijn eigen analyse en gelijktijdige verdieping in de psychoanalytische theorie hebben mij gebracht tot muziekwetenschappelijke verwerkingen binnen de betekenisleer van de muziek. Afhankelijk van specifieke vraagstellingen en onderwerpen heb ik daarbij in mijn publicaties uiteenlopende psychoanalytische theorieën gehanteerd.2 Sedert de jaren negentig is deze invalshoek opgenomen in het onderwijs- en onderzoekscurriculum van de Faculteit der Letteren aan de Radboud Universi