Mijn dierbare strohalm

Menig psychoanalytisch proces laat zich beschrijven als het zich moeizaam, met horten en stoten, en nooit zonder pijn, ontvouwen van een verhaal. Dat verhaal is nooit af, hangt met haken en ogen aaneen, zit vol gaten, springt van de hak op de tak en slaat dikwijls nergens op. Maar in al zijn wankelheid biedt het een onmisbaar houvast. Hoe grillig het ook is en hoe weinig greep ik er ook op krijg, ik grijp me er gretig aan vast. Mijn verhaal is mijn dierbare strohalm. En geldt deze ‹narratieve gehechtheid› niet evenzeer voor de neurotische fantasiewereld als voor de psychotische waanconstructies? Gaat het niet telkens, alle diagnostische varianten even terzijde latend, om narratieve weefsels die juist iets als een psychische structuur genereren en daardoor een verhouding tot de ander en de wereld mogelijk maken?

Fantasie kunnen we in bepaalde opzichten tegenover de werkelijkheid plaatsen, maar niet tegenover de psychische waarheid, die er juist de meest waarachtige bron van is. Verschillende psychoanalytische modellen laten zien hoe het mensenkind zich in zijn schoorvoetende toenadering van de raadselachtige werkelijkheid in het beste geval geïnspireerd weet door zijn en andermans — onbewuste — fantasieën. Een pure ruwe werkelijkheid die gespeend is van elke fantasmatische doordringing is immers onvoorstelbaar. Wat niet fantasmatisch gedragen is, is psychisch ondraaglijk. De wereld wordt slechts wonderlijk als we hem, zoals Alice, fantasmatisch te lijf gaan. En een wereld die daar dan ook nog voor openstaat, verhoogt de kansen op de ontwikkeling van een mentaal apparaat dat te denken geeft en dat op zijn beurt openstaat voor de werkelijkheid.

Niet elk verhaal echter is even heilzaam of psychisch leefbaar. Verhalen kunnen ook bedreigend, beangstigend, onheilspellend zijn. Ik kan me vastgrijpen aan mijn verhaal, maar mijn verhaal kan me, omgekeerd, ook in zijn greep houden. Mijn verhaal kan een venster zijn op de wereld, maar het kan m