Mateloosheid

‹Neurosekeuze› blijft een intrigerende term voor een intrigerend probleem. Volgens Freud is de neurose waaraan iemand lijdt dispositioneel vastgelegd, bijvoorbeeld in een dispositie tot dwangneurose. De vraag dringt zich op in hoever we hiervan ‹keuze› kunnen spreken. Wat we onder ‹dispositie› moeten verstaan, is overigens niet zo eenduidig. Soms bedoelt Freud hiermee alleen de overgeërfde biologische aanleg, soms (vooral in zijn latere werk) laat hij er ook ervaringen in de vroege kinderjaren onder vallen. We kunnen de neurosekeuze vooral op het driftleven betrekken, dan wel overwegend op de psychologische constellatie. De Rattenman, die driftkikker, zou zich hierover mateloos, dwangmatig klem piekeren. Hij vormt een interessante casus om het verband tussen de neurosekeuze en de specifieke driftconstellatie te onderzoeken.

Maar ook onze (vroegste) ervaringen ‹kiezen› we toch niet? Hebben we dan gekozen wie we zijn? Kies ik er dan voor om borderline te worden? — of nee, geef mij toch maar een narcistische stoornis. Heb ik inspraak in mijn geprefereerde gehechtheidsstijl? Kiest een drankzuchtige voor een mateloze, zelfdestructieve afhankelijkheid van een genotmiddel in plaats van er met mate van te genieten? Ook hier is sprake van zowel een ‹genetische kwetsbaarheidsfactor› als van een ‹vroeg psychisch tekort›.

Het probleem is misschien dat we onder ‹keuze› als vanzelfsprekend ‹vrije keuze› verstaan. Kunnen we echter kiezen ‹onder dwang›? Is dat dan nog ‹kiezen›? Of kunnen we juist pas dán, als de keuzemogelijkheden beperkt zijn, echt van kiezen spreken? Hier komen we in de sfeer van het sartriaanse adagium: we zijn veroordeeld tot vrijheid, als mens kunnen we onze verantwoordelijkheid niet ontlopen. En stelt u zich eens voor dat de notie ‹keuze› helemaal zou wegvallen. Worden we dan niet herleid tot machines, die alvast niet meer over het keuzeprobleem kunnen nadenken? In de dwangbuis van pure organische mechaniek zou de Rattenman van zijn dwangproblemen bevrijd zijn,