Woede, wellust en weifelzucht: Een freudiaanse symptomatologie van de dwangneurose

In zijn beroemde gevalsstudie van de Rattenman, Opmerkingen over een geval van dwangneurose (1909), waarschuwt Freud tegen de verlokking om ‹het probleem van de ‹neurosekeuze› op het driftleven te betrekken› (p. 87). Hij verzet zich hiermee tegen de gedachte dat een specifieke neurose kan worden teruggebracht tot een voor die neurose specifieke driftconstellatie: ‹Wij moeten ons voorhouden dat wij bij alle neurosen [hysterie, dwangneurose en paranoia] de symptoomdragers in dezelfde onderdrukte driften ontdekken› (1909, p. 87, onze cursivering en onze toevoegingen tussen haakjes). Het onderscheid tussen hysterie, dwangneurose en paranoia gaat alleen over de verschillende manieren waarop dezelfde driften worden afgeweerd. Zo stelt Freud in verband met de dwangneurose: ‹Wat aan deze neurose karakteristiek is, datgene wat haar van de hysterie doet verschillen, dient men mijns inziens niet in het driftleven, maar in de psychologische constellatie te zoeken› (1909, p. 95). De neurosekeuze hangt dus alleen af van de specifieke afweermechanismen, niet van welke driften moeten worden afgeweerd.

Ondanks zijn waarschuwing de neurosekeuze niet op het driftleven te betrekken, kan Freud toch niet ontkennen dat in de dwangneurose een zeer specifieke driftproblematiek op de voorgrond staat: een krampachtige, overspannen liefde, die een onbewuste haat moet onderdrukken. Freud zegt hierover in zijn studie van de Rattenman: ‹Het is verheugend te zien hoe vlot wij de raadselachtige processen van de dwangneurose nu kunnen begrijpen door ze met deze ene factor in verband te brengen› (1909, p. 88). Freud lijkt hier zijn eerdere waarschuwing zelf in de wind te slaan en de dwangneurose toch te willen verbinden met een specifieke driftproblematiek, de strijd tussen liefde en haat. Tegelijk maakt zijn manier om deze dwangneurotische driftproblematiek te beschrijven het moeilijk om deze onderneming tot een goed einde te brengen. Freud beschrijft het conflict van de Rattenman in termen van liefd