Over de psychoanalytische blik

De artikelen voor dit nummer gaan over het zogenaamde ‹oneigenlijke gebruik› van de psychoanalyse, dat wil zeggen de psychoanalyse buiten de klinische praktijk.1 Van oneigenlijk gebruik kun je overigens niet spreken, omdat de psychoanalyse zich vanouds met de analyse en interpretatie van culturele producten heeft beziggehouden. De bijdragen gaan over diverse cultuurgebieden als film, literatuur en beeldhouwkunst, maar hebben een gemeenschappelijk uitgangspunt: het kijken, of liever gezegd de blik, le regard, the gaze.

De blik is altijd geassocieerd geweest met het actieve proces van het kijken, maar Lacan heeft dit omgedraaid. Daar waar het oog bij ons lichaam hoort, maakt de blik zich ervan los en plakt zich vast aan wat bekeken wordt. De blik richt zich op de (lege) plek die het subject in het object tegenkomt en die zijn verlangen aanwakkert. In de verschillende artikelen speelt het kijken een belangrijke rol en zien we hoe de blik gebruikt wordt om dieper tot de kern van het kunstwerk, de film of de literaire tekst door te dringen.

Het artikel van Jan Vandeputte over de Frans-Amerikaanse beeldhouwster Louise Bourgeois laat zien hoe het kijken naar raadselachtige en bijna verontrustende installaties bij hem analytische processen activeert. Gefascineerd door haar werk verdiept de auteur zich in haar autobiografische geschriften en ontdekt hij dat het werk van Bourgeois sterk verwant is met de psychoanalytische theorie en praktijk, waarbij hij parallellen trekt met de taal van Melanie Klein. Filip Geerardyns belangstelling voor de film L'enfant sauvage van François Truffaut werd in de eerste plaats gewekt door het feit dat de film de psychoanalytische theorie over subjectwording illustreert. Hij laat zien hoe de psychoanalytische blik van de cineast feilloos onderstreept dat subjectwording slechts gerealiseerd kan worden door de geslaagde ontmoeting met de Ander. In zijn analyse van de film heeft Geerardyn a