‹We hebben geen zelf, het enige dat we hebben is taal›: Verslag van: Psychoanalyse en taal [Rotterdam, 29 mei 2010]

De studiedag Psychoanalyse en taal was de twintigste in de lange reeks symposia waarmee de Stichting Psychoanalyse en Cultuur sinds 1990 jaarlijks veel belangstellenden trekt. Dat geschiedt beurtelings in België en Nederland. Van nagenoeg al die symposia zijn de lezingen ook in boekvorm gepubliceerd, zodat er langzaamaan een aardig bibliotheekje aan het ontstaan is over allerlei domeinen van kunst en wetenschap waarover men vanuit de psychoanalyse zinnige dingen kan zeggen. Begonnen in 1990 met Psychoanalyse en literatuur, zijn sedertdien onder meer muziek en beeldende kunsten, antropologie en filosofie, religie, film, opera en ook politiek aan de orde geweest. Ditmaal was het onderwerp wat abstracter van aard. Dat de lacanianen daarbij een hoofdrol zouden spelen was te verwachten, maar de organisatoren hadden ervoor gezorgd dat ook Freud uitgebreid aan de orde kwam.

Jan Scheffer, een van de initiatiefnemers van deze dag, hield een inleidend betoog over de enerzijds vaak weinig gewaardeerde taalveranderingen binnen een spraakgemeenschap en anderzijds de taalverdraaiingen en versprekingen die zo welkom zijn in een analyse. Hierna kreeg Johan Schokker het woord. Deze kenner en vertaler van het werk van Lacan bracht in herinnering dat ‹taal›bij Lacan in de eerste plaats functioneert als woordvorm — betekenaar — die andere woorden aantrekt of beïnvloedt. Meer dan de inhoud van woorden, zinnen of teksten zijn het lettergrepen of zelfs letters die ons denken sturen. Het betoog van Schokker werd amusant toen hij uitvoerig stilstond bij een gedicht van Remco Campert, waarin deze verhaalt hoe ‹gestampte muisjes›in zijn kinderhoofd ooit tot ‹gestampte meisjes›werden. Deze verdraaiing heeft toen en vooral later voedsel gegeven aan de erotische verlangens van de dichter en aan die van zijn toehoorders.

Arnon Grunberg, de publiekstrekker van deze studiedag, is niet alleen briljant als schrijver maar blijkt als spreker eenzelfde brille te vertonen. Hij slaagde erin zijn gehoor een