De irrationele dimensie van de psychoanalyse

In de westerse landen heeft de psychoanalyse momenteel duidelijk maatschappelijke tegenwind. Waarom? De psychoanalyse lijkt niet meer van deze tijd, wordt gezien als een dinosaurus die niet wetenschappelijk verantwoord zou zijn. Nochtans is er net nu een reeks empirisch onderzoek waarin met een hedendaagse methodologie de effectiviteit van psychoanalyse en psychoanalytische psychotherapie aangetoond wordt: bijvoorbeeld het onderzoek van De Maat e. a. (2007), Sandell e. a. (2000), Bateman & Fonagy (2004), ons eigen onderzoek en follow-uponderzoek (Vermote e. a. 2009). Meer nog: daar waar men tot voor kort aannam dat elke coherente therapie werkzaam is (‹the dodo bird verdict›), spreekt een recent overzichtsartikel (Shedler 2010) voor de psychoanalyse zelfs van de ‹flight of the dodo bird›: de psychoanalyse die zijn vleugels uitslaat omwille van specifieke en goede resultaten.

Ondanks de toenemende argumenten voor de effectiviteit van de psychoanalytische benadering is de weerstand groot. Wat de grootste weerstand oproept, is het irrationele van de psychoanalyse, wat tegelijk de kern ervan is. Aan de basis van de psychoanalyse vinden we immers het onbewuste (Freud 1915) en de droom, met hun Alice in Wonderland-karakteristieken (geen tijdsnotie, geen causaliteit, geen tegenstellingen). De psychoanalyse zal daarom altijd revolutionair blijven en we moeten ons afvragen of er niet iets fundamenteel fout is, wanneer ze zich helemaal kan inpassen en er geen verzet meer is. Wellicht is het ons lot om te blijven ijveren voor een aanwezigheid op veel terreinen en tegelijk te weten dat we ons per definitie ook in de marge zullen moeten bewegen.

Toch is er steeds weer de neiging om, ook binnen de psychoanalyse zelf, deze irrationele kern te minimaliseren. Denken we maar aan de egopsychologie die, gebaseerd op Freuds structurele model, de heerschappij van het Ik probeert te bewerkstelligen. Ook in de zelfpsychologie en de intersubjectieve school staan bewuste belevingen meer op de