Dagdromen: ‹Het zijn óf eerzuchtige óf erotische wensen›

De eeuwenoude belangstelling voor dromen heeft in 1900 met Die Traumdeutung geleid tot het formuleren van een nieuwe leer over de mens, een nieuwe ‹antropologie›, in de oorspronkelijke betekenis van dat woord. Deze heeft als weinig andere haar invloed uitgeoefend op ons moderne denken. Op de ideeën van Freud, in Die Traumdeutung maar ook in zijn vele publicaties daarna, is sindsdien het een en ander afgedongen. Zoals iedere denker heeft Freud dingen beweerd die onjuist waren of die later achterhaald zijn, maar het wezenlijke van zijn gedachtegoed heeft de afgelopen eeuw steeds meer bevestiging gevonden, niet alleen in de medische wereld maar ook in literatuur en kunst, en in de taal van het dagelijks leven, waaruit woorden als ‹onbewuste›, ‹neurose› of ‹sublimatie› niet meer weg te denken zijn. In Freuds visie op de mens wordt de oude, vooral door het christendom gevoede tegenstelling tussen lichaam en geest veelal vervangen door een tegenstelling van een geheel andere orde, die tussen een onbewuste en een bewuste zone in onze gevoels-, verbeeldings- en denkwereld. Lichaam en geest worden ondertussen steeds meer als een eenheid opgevat.

Freud heeft noch het onbewuste noch de droomduiding ontdekt. Het originele in zijn denken is de manier waarop hij deze fenomenen met elkaar in verband brengt, omdat hij in beide de mechanismen van de vrije associatie aan het werk ziet. Het waren zijn vriend Breuer en een van diens patiënten, Anna O., die hem op dit spoor hadden gezet. De praktijk van de vrije associatie bestond natuurlijk sinds altijd, maar in Die Traumdeutung werd de vanzelfsprekendheid van dit mechanisme aan de orde gesteld, met als resultaat nieuwe inzichten in de wijze waarop wij onze ideeën vormen. We weten allemaal hoe het werkt: vrije associatie1 is het spel dat onze rede speelt met gevoel en verbeelding, en hen daarbij laat winnen. Je sluit je ogen en laat alles komen wat door je hoofd gaat, zonder in te grijpen, zonder zelfcensuur: gevoelens, beelden, woorden