Plafond aan het genot: Verslag van: Het nieuwe onbehagen in de cultuur [Gent, 27 november 2010]

Voor wie dacht dat de psychoanalyse in zwaar weer verkeert, blijkt deze ‹levende dode› een tweede adem te hebben, als we afgaan op de uiterst druk bezochte studiedag op 27 november 2010 in Het Pand in Gent. Het aantal inschrijvingen overschreed

zelfs het aantal van honderdvijfenzestig beschikbare plaatsen. De Vlaamse afdeling van de Stichting Psychoanalyse en Cultuur had bij de twintigste jaargang gekozen voor het thema ‹Het nieuwe onbehagen in de cultuur›, een toespeling op Freuds essay Das Unbehagen in der Kultur . De vier hoofdsprekers met ieder een voordracht van bijna een uur deden een poging dat ‹nieuwe› te traceren.

Voor schrijfster Joke J. Hermsen is de crux dat we zijn overgeleverd aan de kloktijd, en een slaaf zijn geworden van drukke agenda's. Daardoor komen we er niet toe om de innerlijke tijd — de grond van onze menselijkheid, aldus Hermsen — nog te kunnen ervaren. In zijn respons draaide Dominiek Hoens Hermsens kanttekeningen een kwartslag via enkele ‹onvoltooide gedachten›. De kloktijd is niet alleen een dwingeland, zo argumenteerde hij, maar de creativiteit van veel kunstenaars gedijt juist bij een via de kloktijd opgelegde discipline. Bovendien lijkt de innerlijke tijdsbeleving slechts zo begerenswaardig, omdat zij zelf aan verdringing is onderworpen. Tot slot vulde Hoens Hermsens pleidooi dat de klok ons tiranniseert, met het tegendeel aan. Lacan begreep dat hij een dwangneuroticus, die meent over oneindige tijd te beschikken, een beperkte duur moest opleggen, zodat deze een haast ontwikkelt die zijn denken positief prikkelt.

Voor Mark Kinet creëert de overgave aan de computer en onze onderdompeling in de virtuele wereld zowel onbehagen als mogelijk heil. In zijn betoog dompelde hij de toehoorder op zijn beurt onder in een cocktail van prikkelende gedachten met tal van verwijzingen naar verschillende denkers (Paul Virilio, Jean Baudrillard, Donna Haraway, Slavoj Žižek, Max Horkheimer). In cyberspace, zo stelde Kinet, dreigen we de voeling met het ma