Existentiële schaamte

Het was op een verre, hete kade dat Auke, die pas jaren later mijn analysant zou worden, door zijn knieën zakte en languit tegen het gloeiende asfalt klapte. Met zijn hoofd in zijn eigen braaksel en met de poep in zijn broek besefte hij dat hij waarschijnlijk de laatste momenten van zijn leven meemaakte.

Toen Auke mij dit jaren later tijdens een analyse-uur vertelde, meende ik aan te voelen hoe angstig en eenzaam hij zich toen moest hebben gevoeld. Ik probeerde iets van de eenzaamheid en doodsangst te verwoorden, maar Auke reageerde daarop door te zeggen dat het niet zozeer angst was wat hij toen voelde maar een overweldigend gevoel van schaamte. Schaamte om machteloos, liggend in zijn braaksel en poep, transpirerend en stinkend, bekeken te worden door vele omstanders die aanvankelijk niets anders deden dan kijken. Het voelde als de ultieme vernedering en het was schaamte en niet angst die hem na al die tijd nog steeds deed trillen toen hij mij het gebeurde voor het eerst vertelde. Dit verraste mij en ik vroeg mij af waarom Auke op het moment dat hij zich realiseerde dat hij waarschijnlijk stervende was geen doodsangst ervoer maar intense schaamte.

Een vergelijkbare gebeurtenis beschrijft Kafka (1972, p. 186) in zijn roman Het proces, waarin Josef K. na eindeloze vernedering uiteindelijk zonder enige vorm van proces wordt terechtgesteld. De laatste alinea van het boek luidt als volgt:

Maar tegen K.'s keel legden zich de handen van de ene heer, terwijl de ander hem het mes in zijn hart stootte en daar twee keer omdraaide. Met brekende ogen zag K. nog, hoe de heren, vlak voor zijn gezicht, wang aan wang tegen elkaar aangeleund, het beslissende moment afwachtten. ‹Als een hond!› zei hij, het was, alsof de schaamte hem zou overleven.

Auke en enkele andere analysanten met overeenkomstige problematiek confronteerden mij met schaamteproblematiek die complexer en vooral omvangrijker leek te zijn dan de mij tot dan toe bekende verschijningsvormen van schaamte. Het leek een vorm