Latentie, een ontwikkelingsstap naar subjectwording

Bezie de kinderen niet te klein:

Zij moeten veel verdragen —

Eenzaamheid, angsten, groeiens pijn

En, onverhoeds de slagen.

In het zesde levensjaar hebben de meeste kinderen wel een antwoord gevonden op cruciale vragen als: ‹Wat betekent het om dit lichaam te hebben?› ‹Wat betekent het om groot of klein, actief of passief te zijn?› De horizon wordt nu snel wijder. Op school leren zij lezen, schrijven, rekenen en krijgen zij onderricht over de wereld om hen heen. Zij maken vriendjes, worden lid van verenigingen, voelen zich buitengesloten en vormen ‹geheime clubs› waarmee zij op hun beurt volwassenen en andere kinderen buitensluiten. De maatschappij dient zich nadrukkelijk aan, stelt eisen en kanaliseert de ontwikkelingsenergie in de richting van een culturele, godsdienstige of etnische identiteit. In de katholieke wereld bijvoorbeeld wordt ‹kleine› communie gedaan waarna kinderen op althans een deel van hun daden — en zonden — aanspreekbaar zijn. Aan tal van nieuwe ervaringen moeten plaats en betekenis worden gegeven. De blik op de wereld om hen heen en op zichzelf verandert bij ieder stapje in de ontwikkeling (Knight 2005). Kinderen kunnen soms erg onzeker en bang zijn over wat er gebeurt.

Het psychoanalytische concept ‹latentie› (Latijn: latentia = verborgenheid) voegde destijds een nieuwe dimensie toe aan het denken over de ontwikkeling tussen het zesde en twaalfde jaar, door deze periode te beschouwen als een fase waarin het driftleven voor een belangrijk deel wordt verdrongen of inboet aan kracht (Freud 1905/1920). Dit ligt in één lijn met de visie (Freud 1924) dat de overgang naar de latentie plaatsvindt nadat de hartstochtelijke verlangens en emoties van de kleuterjaren zijn ‹opgelost› en plaatsmaken voor de narcistische identificaties die ten grondslag liggen aan de structuur van de persoonlijkheid en het superego. Het is achterhaald om net als Freud te denken dat dit vrij plotseling gebeurt. Het gaat om een proces met een toene