Vasalis' ‹mimicry›

Eind februari 2011 verscheen de langverbeide biografie van de dichter en psychiater M. Vasalis, pseudoniem van Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans .1 Zij is de componist van de twee dichtregels uit overlijdensadvertenties die iedere Nederlander uit het hoofd kent en waar postuum één nieuwe aangrijpende dichtregel bij kwam, geschreven kort voor haar overlijden. Haar werk werd in vele talen vertaald; ze ontving de Constantijn Huygensprijs en de P.C. Hooftprijs.

De auteur van de biografie, Maaike Meijer, hoogleraar Genderstudies aan de Universiteit van Maastricht, mocht, onder restrictie, putten uit het familiearchief. Meijer zoekt het antwoord op de vraag waarom Vasalis na de publicatie van haar drie dichtbundels stilviel. Na Parken en woestijnen in 1940 verscheen De vogel Phoenix in 1947 en Vergezichten en gezichten in 1954. Daarna zweeg de dichter. ‹Wat een vanzelfsprekend permanent bezit leek ontviel haar, langzaam en pijnlijk›, schrijft Meijer (p. 11). Dat haar schrijven steeds meer ‹moest concurreren met haar andere bezigheden — banen, gezin, familie, haar sociale leven› is eerder een gevolg dan oorzaak van het verlies van creativiteit.

Als leek kan men enkele oorzaken voor dat verlies van creativiteit aanwijzen: het overlijden van haar zoontje, slachtoffer van de polio-epidemie, de oorlog en de hongerwinter, haar ziekten, en de psychose en ontrouw van haar echtgenoot. Maar deze ervaringen kunnen evengoed dienen als bron van literaire scheppingskracht, zoals bij Anna Enquist, of Anna Achmatova.

Hoe gecompliceerd het is blijkt uit de beschrijvingen van Meijer: ‹Kort nadat K [initiaal van Vasalis' voornaam] het bevrijdende besluit nam om psychiater te worden, geloofde zij ook weer in haar andere toekomst: ‹Ik zal weer kunnen schrijven›› (p. 130); zelfs na het overlijden van ‹de kleine Phoenix […] alsof de creativiteit wortelt in het verlies, de dood› (p. 321). Haar psychiatrische opleiding volgt ze in het Provinciaal Ziekenhuis Santpoort en in het Wilhelmina Gasth