Charcot op de divan: Bespreking van: Asti Hustvedt (2011). Medical muses — Hysteria in nineteenth-century Paris. Londen/Berlijn/New York/Sydney:  Bloomsbury. ISBN 978 1 4088 1512 0,  371 pp., £ 12,99

De schrijfster van Medical muses, een boek over Jean-Martin Charcot en de Salpêtrière, is een historisch geïnteresseerde wetenschapper, opgeleid in de Franse letterkunde en woonachtig in New York. Zij heeft al eerder over hysterie en perversie in het fin de siècle in Frankrijk gepubliceerd. Omdat Freud zo veel van Charcot leerde, hem bewonderde en hem vertaalde was ik altijd al benieuwd naar de geheimzinnige gang van zaken in de kliniek van deze beroemde man.

Charcot voerde de scepter in een instelling waar arme uitgestoten vrouwen, die leden aan alle mogelijke fysieke aanvallen zonder fysiologisch substraat — kortom hysterie — terecht konden. Onder zijn leiding groeide een van oorsprong armoedige instelling zonder enig prestige uit tot een universitair opleidingsinstituut. Charcot geloofde niet in de theorie van de zwervende uterus die tot dan toe algemeen gold. Hij maakte uitvoerig studie, middels minutieuze observaties, van de stoornis, waar in de negentiende eeuw de helft van alle vrouwen zogenaamd aan leed! Hij was levenslang op zoek naar de neurologische basis, die hij nooit vond. Het stigma dat de hysterie aankleefde werd door Charcot effectief bestreden. Hij maakte het tot een respectabel studieobject, waar systematiek in aan te brengen viel. Hij meende zelfs vier fasen in de veelvormige chaos van verschijnselen te onderkennen, die hij via hypnose kunstmatig kon oproepen en weer laten verdwijnen. Charcot en zijn team waren niet geïnteresseerd in het luisteren naar hun patiënten, al erkende hij dat de verschijnselen met psychische oorzaken (seksualiteit), of met herinneringen te maken konden hebben. Hij was een pionier die de weg baande voor Freud, die van hem de toepassing van de hypnose en ‹Kopfdruck› leerde. Charcot gebruikte daarnaast ovariumcompressors op de buik, magneten en metalen staafjes, om bij zijn patiënten het gewenste gedrag op te roepen.

De meer dan dramatische levensverhalen van Charcots patiënten komen in dit boek uitvoerig aan de orde. Het g