Het economische gezichtspunt in de psychoanalyse: Reactie op: Marc De Kesel, repliek op het commentaar van Arnold Heertje (2011-3, p. 215)

Wanneer een bekend, geïnteresseerd econoom zich bemoeit met het economische principe in de psychoanalyse, zouden we dat met open armen kunnen ontvangen zonder ons in een narcistische koker van vermeende meerkennis te verschansen.

Daarom wil ik nogmaals aandacht besteden aan het aloude economische gezichtspunt in de psychoanalyse. In vergelijking met de andere gezichtspunten — het topische, het dynamische en het genetische — is het economische gezichtpunt op de achtergrond geraakt. Psychologisch gezien valt er weinig over te zeggen omdat het niet om objectiveerbare formuleringen gaat maar om psychische energie. Eind negentiende eeuw, in de tijd van Charcot en Breuer, probeerde men de hysterie te verklaren op basis van neurofysiologische veronderstellingen. Meestal ging het om conversie, waarbij lichamelijke klachten langs psychische weg tot stand kwamen en door hypnose soms, meestal tijdelijk, werden verholpen. Het economische gezichtspunt gaat uit van de veronderstelling dat het zenuwstelsel de kortste, eenvoudigste weg kiest om zich van schadelijke prikkels te ontdoen, een principe dat verwant is aan de pijnreflex. Men veronderstelt dat zich iets soortgelijks in de droom kan afspelen. Wat verkeerd valt in het waakleven wordt in de slaap afgevoerd en op zijn plaats gezet, zodat men van de opgedane stress kan herstellen. Het afvoeren van prikkels berust op een kwantitatief principe, zoals na het bereiden van de maaltijd de rommel wordt weggegooid. Bovendien wordt de keuken weer in gereedheid gebracht voor het bereiden van een volgende maaltijd. Het weggooien dient om de zaak voor te bereiden voor nieuw gebruik. Afvoeren, verwijderen, ontladen, zelfs vluchten, vallen onder de noemer van een economie die zich niet bezighoudt met het inhoudelijke aspect.

Toen de psychoanalyse zich ging bezighouden met het inhoudelijke aspect ontstond een model van zintuiglijk georiënteerde geheugenindrukken, die een patiënt zich kan herinneren wanneer de barrières van de censuur worden op