Aan-/afwezig

Als we zeggen dat Louis Althusser zijn vrouw vermoordde in een absence, wie was dan ‹afwezig›? Als Althusser zelf er niet ‹bij› was, kan hij het niet gedaan hebben. Maar als hij buiten het slachtoffer de enige aanwezige was, kan moeilijk iemand anders de dader zijn. En inderdaad wil Althusser nadien koste wat kost aantonen dat híj het is die de handeling heeft gesteld. Hij wil getuigenis afleggen, présence geven. Afwezigheid is geen beletsel voor een gelijktijdige aanwezigheid, meer zelfs: juist in afwezigheid stelt het subject zich des te meer aanwezig. Is het niet zo dat, juist als je sterk in iets opgaat en jezelf ‹verliest›, je jezelf het meest ontmoet?

We kunnen ons afvragen of de psychose geen radicalisering is van deze ambiguïteit die inherent is aan het subject, dat zich bij uitstek in afwezigheid aanwezig stelt. Is het niet dàt wat in een psychoanalyse gevraagd wordt: je spreken niet bewust reflecterend te sturen, maar als het ware buiten jezelf om te laten plaatsvinden? Laat ‹het› maar spreken. Het paradoxale uitgangspunt hierbij is: juist naarmate de patiënt erin slaagt zijn spreken te onteigenen, kan hij zich dit in een tweede, maar vrijwel gelijktijdige beweging des te meer toeeigenen, op zich nemen. Juist in gevallen waarin een spreken dat van persoonlijke aansprakelijkheid getuigt, weinig kans heeft, zoals in de psychose en in bepaalde vormen van autisme, is een dergelijke spreekruimte des te belangrijker. De afwezigheid kan zó sterk, zó alomtegenwoordig zijn dat ze elke vertrouwelijkheid, zo noodzakelijk voor een analytisch proces, in de weg staat. Waar is het subject van het autistische kind, van wie gaan de autistische ‹gestes› uit? Waar is de dimensie van de subjectiviteit in een nagenoeg geheel lichamelijk, amper gepsychiseerd bestaan? Precies wanneer déze vragen zich opwerpen, is het bieden van de gelegenheid om het woord te zoeken, uit te vinden, te nemen, van cruciaal belang.

In zekere zin is een psychoanalytisch proces geslaagd naarmate de pati