Van onbewuste fantasie naar impliciet relatiepatroon: Een nieuwe benadering door Antonie Ladan Bespreking van: Antonie Ladan (2010). Het vanzelfzwijgende — Over psychoanalyse, desillusie en dood. Amsterdam:  Boom. ISBN 978 90 8506 968 3,  224 pp., € 25,-

Hoe is het mogelijk dat iemands doen en laten geheel doordrongen is van een bepaalde overtuiging omtrent zichzelf in relatie tot anderen, en hij toch met irritatie, ontreddering of schaamte reageert wanneer dit hem wordt voorgehouden? En dan in eerste instantie gelooft of aangeeft dat aan dit gedrag helemaal geen betekenis toegekend moet worden, omdat het gewoon de manier van doen is die nu eenmaal bij hem hoort? In zijn laatste boek, Het vanzelfzwijgende — Over psychoanalyse, desillusie en dood, onderzoekt Ladan dit fenomeen als ‹impliciet relatiepatroon›. Deze omschrijving prefereert hij boven ‹onbewuste fantasie›, waar te veel de suggestie van uit zou gaan dat het iets is waarnaar wordt verlangd omdat het niet is gerealiseerd. Want het meest wezenlijke kenmerk van het vanzelfzwijgende is nu juist dat het bestaat en beleefd wordt als een fantasie die reeds gerealiseerd is en tot een vanzelfsprekende zekerheid is geworden (p. 99), en resistent is tegen allerlei frustrerende ervaringen van een niet corresponderende werkelijkheid. Het vanzelfzwijgende is een staat waarin niet meer verlangd hoeft te worden. Als er al sprake is van verlangen dan is dat het verlangen dat het vanzelfzwijgende als een vanzelfsprekende zekerheid bevestigd wordt en dat er geen dingen gedaan of gezegd worden die er niet mee in overeenstemming zijn. In de analyse ondergaat de analyticus de druk om aan dit verlangen tegemoet te komen, en krijgt dit vorm in overdracht en tegenoverdracht.

Voor Ladan vloeit het bestaan van het vanzelfzwijgende voort uit het tevergeefs willen ontkomen aan de vele desillusies rond beperking, afscheid en dood op de weg door het leven. Ladan laat in zijn boek uitkomen dat het illusoire vanzelfzwijgende niet berust op incidenteel en individueel voorkomende pathologie, maar hij geeft het, in de geest van Freud, een antropologische dimensie. We geloven in illusies om te ontsnappen aan desillusies: ‹Het leven zoals dat ons is opgelegd, is te zwaar voor ons, het bezorgt on