De gedeseksualiseerde psychoanalyse: Reactie op: Themanummer seksualiteit, 2011-4

Het themanummer bracht intrigerend materiaal, zeker waar het de onthulling van het vrouwelijk geheim betreft, alsmede de tendens van de seksualiteit buiten de oevers van een benauwend geworden territoir te treden. Zowel de dierenwereld als het cultureel verinnerlijkte incestverbod bij ons mensen laat dit zien. En in de vroegste levensfasen valt na de symbiotische ‹smiling response› ook een separatieve identificatievorm te bespeuren, zij het minder opvallend, waarbij het kind zich van de moeder afwendt en zich reeds mogelijkheden openbaren om zich via een eigen structuur de vervreemdende buitenwereld ooit voor een deel eigen te maken. Ik stel mij daarbij voor dat een moeder meent te zien dat haar kindje lacht of zich wegdraait en zij in haar enthousiasme teruglacht, maar zich ook, bijvoorbeeld uit onzekerheid, kan afwenden, waarna het kind zich via deze omweg met haar en dus met het eigen gedrag identificeert. Leerprocessen komen op gang op basis van aanleg of dispositie. In de praktijk vind ik de symbiotische en separatiethematiek telkens terug in de ambivalentie tegenover de moeder. De analysant idealiseert de analyticus en moeder heeft de slechte opvoeding op haar geweten, tot de analyticus in de gaten krijgt dat de analysant zich in veel opzichten net zo gedraagt als zijn of haar eigen moeder zich volgens de analysant gedroeg.

Aldus wordt de geheime symbiose door de separatie in stand gehouden en ontkend. Later worden de scherpe kantjes van de moeder meestal gerelativeerd en sympathieker gemaakt. Een voorbeeld: mijn moeder was lui maar ook een beetje artistiek. En ik kan nu mooie muziek maken, en ben voor sommigen wel een beetje lui. Toch — in a nutshell natuurlijk — wel een aardig analytisch resultaat.

Wat heeft dit nog met seksualiteit te maken? Zo'n veertig jaar geleden alweer viel het mij op dat therapeutische gesprekken zo gewoontjes toegingen. Analysen waren toen allang taaie weerstandsanalysen en Ikpsychologie, leerde ik. Als de weerstanden worden opgehelder