Het spanningsveld tussen weten en niet-weten: De plaats van de theorie in de psychoanalytische opleiding

Analytic theories are quite useful for about three sessions — you know nothing about the patient and therefore have to fall back on theory. After that the answers are on the couch or in the chair, and in what you can see and hear for yourself (Bion 1978, p. 11).

De psychoanalytische theorie ontleent haar aantrekkingskracht aan haar potentiële sleutelrol bij de ontcijfering van wat onbegrepen is in onszelf als psychoanalytici (in spe) en in de patiënten die wij behandelen. Vaak hangt de fascinatie ervoor samen met gevoelens van onmacht en beperktheid die opge-lopen zijn in de behandelingspraktijk of in het omgaan met eigen persoonlijke problematiek.

Deze aantrekkingskracht wordt versterkt door de formulering in termen van algemeen geldende wetmatigheid, die een verklaring biedt voor wat zich in de loop van de ontwikkeling van het individu voordoet en laat zien hoe stoornissen of symptomen begrepen kunnen worden. Deze objectiverende vorm straalt uit dat er algemeen aanvaarde en geldige kennis bestaat omtrent datgene wat in de subjectieve belevingswereld tot het persoonlijke, geheime domein behoort. Als datgene wat mij kwelt ook voor anderen geldt bestaat er hoop op verlossing, en de sleutel daartoe is in handen van degene die over de kennis beschikt. Vanuit het gezichtspunt van de analysant is dit de analyticus: hij heeft toegang tot deze algemeen geldende kennis. Maar voor de analyticus is de situatie omgekeerd: hij staat telkens opnieuw tegenover de onbekende binnenwereld van de analysant die hij geacht wordt te doorgronden en te dui-den, en staat onder druk om vroeg of laat aan deze verwachting te voldoen (Money-Kyrle 1956, p. 361). Zo ontstaat een spanningsveld tussen wat van de analyticus verwacht wordt en de daardoor op hem uitgeoefende druk ener-zijds, en zijn eigen ‹niet-weten› anderzijds. Binnen dit spanningsveld komt de theorie in beeld.

Het hiernavolgende is een poging de ontwikkeling die de analyticus doormaakt in relatie tot de theorie binnen dit spanningsve