De paradox van theoretische kennis: Enkele bedenkingen bij de tekst van Pieter Niers

De indeling door Pieter Niers van het omgaan met theorie in de opleiding is een mooie toepassing van het transformatiemodel van Bion. Hij noemt de elementen van zijn indeling terecht ‹posities›, in de zin dat de ene niet verdwijnt ten koste van de andere. De drie posities: theorie als instrument, het niet-weten als lege ruimte en het niet-weten als discipline, kunnen inderdaad in elkaar overgaan en vullen elkaar aan. Ik kan de tekst alleen maar bijvallen en zal me beperken tot enkele bijkomende gedachten.

In de visie van Bion gebeurt het gebruik van de theorie automatisch. Hij stelt dat we de theorie goed moeten kennen, maar dat het daarbij beter is voor één theorie te kiezen dan te streven naar een globale encyclopedische kennis, omdat deze een anti-weten (minus K) vertegenwoordigt, een kennis als bezit — een fallische kennis die het kennen als proces kortsluit. Kennis die niet vanuit ervaring komt en niet emotioneel verwerkt is, bestaat voor Bion uit bèta-elementen, een categorie die hij gebruikt voor wat nog niet psychisch is. Het is volgens hem beter om een paar begrippen goed te kennen en te gebruiken, zoals een chirurg zijn instrumenten gebruikt, dan een veelheid van kennis te verzamelen. Deze kennis kan dan vergeten worden, maar ze blijft in een ‹mentale rugzak› beschikbaar en welt spontaan op wanneer het nodig is. Volgens Bion bestaan gedachten immers voorafgaand aan het denken, en gebruiken we ze om te denken. Dat denken is een creatief proces (PS-D) dat, zoals Pieter Niers aangeeft, in een leegte en een toestand van ontspannen aandacht plaatsvindt. Men verdraagt de leegte (PS) en dan duiken gedachten vanzelf op (D). Het aanleren en gebruiken van een theorie is volgens Bion dan ook helemaal gekoppeld aan de ervaring van het in psychoanalyse zijn zelf. Het is déze ervaring die telt; de neiging om zich met zijn leeranalyticus te identificeren ziet hij als een nevenwerking hiervan.