Over de opleiding tot psychoanalyticus

Zijn hoofd is een asiel geworden voor oude gedachten die, armoedig en zonder emplooi, nergens anders heen kunnen (Coetzee 1999, p. 63).

Wereldwijd raakt de psychoanalyse gemarginaliseerd (Stepansky 2009). In Nederland werd dat recent nog eens duidelijk door het besluit om de psychoanalyse als behandeling niet langer voor vergoeding door zorgverzekeraars in aanmerking te laten komen. Deze marginalisering is niet los te zien van de culturele en socioeconomische ontwikkelingen die zich buiten onze invloedssfeer in de maatschappij voltrekken (Levy 2009, 2011; Mooij 2002; Stufkens 2011). Toch is dat niet het hele verhaal. Een deel van de verantwoordelijkheid ligt bij onszelf en heeft naar mijn mening te maken met de krampachtige wijze waarop wij met de erfenis van Freud zijn omgegaan.

Freud moest zich in zijn tijd noodgedwongen beperken tot hypothesen over het functioneren van onze geest die gebaseerd waren op datgene wat zich in de spreekkamer afspeelde (Ladan 2010). Dat betekende echter niet dat hij zich afkeerde van mogelijke empirische onderbouwingen van de psychoanalytische theorie vanuit andere wetenschapsgebieden, zoals de biologie. Analytici na Freud hebben dat gedurende lange tijd wel gedaan. Zij gebruikten Freuds noodgedwongen beperking als legitimering voor een opvatting over de theorie en de praktijk van de psychoanalyse waarbij de blik uitsluitend op de patiënt in de spreekkamer wordt gericht. De weigering om onder ogen te zien dat het noodzakelijk is om experimentele data uit andere wetenschapsgebieden, zoals de ontwikkelingspsychologie, de neurobiologie en de experimentele psychologie, toe te voegen aan de klinische, heeft een ernstige belemmering gevormd voor het toetsen van psychoanalytische hypothesen en concepten en voor de ontwikkeling van nieuwe ideeën binnen het psychoanalytische gedachtegoed (Chiesa 2010; Fonagy 2003; Masling 2003). Zij staat haaks op een kritische en desillusionerende houding ten aanzien van ons vakgebied en is medeverant-woordelijk