Berust overdracht op verdrongen herinneringen?

… het is erg riskant je te verplaatsen in de geest van een ander, daarna is het soms moeilijk om er weer uit te komen, ik veronderstel dat dát de reden is waarom zo weinig mensen het doen … (Marías 2012, p. 65).

De term ‹overdracht› verwijst naar het verschijnsel dat de analysant aspecten van relaties met belangrijke personen uit zijn kindertijd overdraagt op de relatie met de analyticus, zonder zich daar bewust van te zijn. In de loop van de tijd is de invulling van het concept ingrijpend veranderd (Schachter 2002; Westen & Gabbard 2002). Daarbij valt een verschuiving te zien van een statische visie (wat wordt overgedragen ligt in belangrijke mate vast en is daarmee tot op zekere hoogte onafhankelijk van de context) naar een dynamische. De dynamiek ontstaat door overdracht op te vatten als het resultaat van verschillende, elkaar onderling beïnvloedende factoren, die grotendeels onbewust zijn. Denk bijvoorbeeld aan de betekenis van de situatie waarin de analysant zich bevindt, de daarmee samenhangende noodzaak om bepaalde innerlijke scenario's gerealiseerd te weten, de ‹aanknopingspunten› die de analyticus in dat opzicht biedt en diens geneigdheid om de hem toegedachte rollen ook feitelijk te spelen (Westen & Gabbard 2002).

Bij sommigen heeft deze veranderde visie geleid tot een pleidooi om het concept als gedateerd en verwarrend opzij te schuiven (zie bv. Schachter 2002), maar vooralsnog houdt overdracht een centrale plaats binnen de psychoanalytische theorie en techniek. Een gevalsbespreking bijvoorbeeld, is eigenlijk ondenkbaar zonder dat daar op een bepaald moment gepraat wordt over de overdracht. Ook wordt overdracht vaak genoemd als het belangrijkste onderscheidende element tussen psychoanalyse en andere vormen van psychotherapie. Daarbij gaat het niet om het feit dat in een psychoanalytische behandeling sprake is van overdracht. Uit ons werk weten we dat het optreden van overdrachtsverschijnselen niet voorbehouden is aan de analytische situatie (Brenner 1982).