Psychoanalyse: een inclusie bevorderend kader: Dienstverleningin een instelling voor mensen met een verstandelijke handicap

Het institutionele werk in Zonnelied, een instelling voor volwassenen met een verstandelijke handicap, blijkt een voorbeeld bij uitstek van mijn idee dat de psychoanalyse een inclusie bevorderend denk- en werkkader is. Dat wil zeggen dat het de insluiting in onze samenleving bevordert van mensen met een verstandelijke handicap en de verantwoordelijkheid daarvoor bij die maatschappij zelf legt en de aanpassing niet vraagt aan de mensen met een verstandelijke handicap. Dat inclusie bevorderende karakter heeft de psychoanalyse om drie redenen. Ten eerste maakt zij geen structureel en kwalitatief onderscheid tussen ‹normaal› en ‹abnormaal›. Ten tweede vat zij de infantiele periode niet alleen ontwikkelingsmatig op, maar begrijpt ze die als structureel doorwerkend. Ten derde beschouwt zij de eigen analyse als het kernstuk van haar opleiding, want wil je de wereld verbeteren en de ander helpen, begin dan bij jezelf.

In dit artikel ga ik niet in op de psychoanalytische praktijk en de aangepaste psychoanalytische psychotherapeutische technieken strictu sensu met deze doelgroep. Ik zoom ook niet in op de therapeutische effecten die mensen met een verstandelijke handicap ervaren wanneer er naar hen wordt geluisterd en zij serieus worden genomen in hun stuntelig verwoorde psychisch lijden (Beail & Jackson 2009).

Na een algemene schets van de thema's ‹inclusie›, ‹psychoanalyse› en ‹institutie› richt ik me in dit artikel op enkele concrete institutionele middelen die inclusie bevorderend zijn bij de opvang van volwassenen met een verstandelijke handicap en een bijkomende ernstige psychopathologie en die juist om die reden het slachtoffer dreigen te worden van meer exclusie.

In Vlaanderen zijn instellingen voor volwassenen met een verstandelijke handicap voornamelijk ontstaan sinds de jaren zestig. Aanvankelijk waren zulke instellingen patriarchaal/matriarchaal gestuurde totaalinstituties, waar ouders