Fraude in de wetenschap: Over de problematische verhouding tussen weten, liefde en waarheid

In zijn dertiende seminarie over het object van de psychoanalyse stelt Lacan dat de waarheid niet langer problematisch is voor de wetenschap — Wat is de verhouding tussen weten en waarheid? Kunnen wij de waarheid ooit volledig kennen? — maar dat zij vandaag haar hoedanigheid als ultieme oorzaak van alle weten moet komen verantwoorden binnen de wetenschap. Ooit zal de waarheid haar laatste woord moeten zeggen binnen het vertoog van die wetenschap, en daarvoor wordt zij nu op het matje geroepen. Zij moet als het ware haar zaak komen bepleiten voor de balie. Dat is nu precies wat er aan de hand was binnen de zaak-Stapel, waar een sociaal psycholoog gedurende jaren onderzoeksdata vervalste met als doel elegante onderzoeksresultaten te verkrijgen. Hij mocht zijn zaak komen bepleiten, maar werd uiteindelijk de deur uit gezet. Nogal wat vingertjes wijzen in de richting van de publicatiedruk die onze huidige academische wereld kenmerkt: ‹Publish or perish.› Wie hoger op de academische ladder wil klimmen moet veel publiceren, liefst in geklasseerde, toonaangevende tijdschriften. Geen wonder dat wetenschappers uiteindelijk gaan frauderen met hun onderzoeksdata, ‹ze moeten wel›. Hoewel deze overwegingen zeker niet onterecht zijn, had ik hier graag een ander aspect van de hedendaagse wetenschap en haar publicatiecultuur onder de loep genomen.

In een interview met de New York Times motiveert Stapel langs zijn neus weg zijn daden door te verwijzen naar wat door de reporter benoemd wordt als een ‹wazige, postmoderne verhouding met de waarheid›: ‹It's hard to know the truth. […] When somebody says, ‹I love you›, how do I know what it really means?› Inderdaad, wat betekent het als de liefde spreekt? Moeten we daar een antwoord op formuleren? Kan de wetenschap daar überhaupt een antwoord op formuleren? Al lijkt mij dit geen geldig argument om zijn zaak te bepleiten, is wat Stapel daar aanreikt te verbinden met wat Lacan zegt over de problematische verhouding tussen waarheid en wetensc