Blaming and shaming: Verslag van: Schuld en schaamte: een paar apart [Amsterdam, Artis, 7 juni 2013]

Na een eerste woord door voorzitter Frank Koerselman opende Willem van Tilburg het jaarlijkse ‹Artissymposium› Schuld en

schaamte: een paar apart. In een heldere uitleg liet Van Tilburg schuld en schaamte zien als afzonderlijke maar ook sterk samenhangende emoties. Ze reguleren de relatie met zichzelf en met anderen en spelen een essentiële rol bij de ontwikkeling van het zelfgevoel en de socialisatie, door middel van het mechanisme van (self)‹blaming› en/of ‹shaming›.

Het kerngevoel bij schaamte is minderwaardigheid, in eigen of andermans ogen, op grond van een evaluatie door zichzelf of de ander(en): ‹Je moet je schamen.› Schaamte heeft twee functies: sociale controle en het aanvaarden van de eigen fundamentele kwetsbaarheid, noodzakelijk in een wederzijdse relatie. Schaamte kan ook disfunctioneel zijn, bijvoorbeeld als die de vorm aanneemt van afweer (ontkennen, verdringen), perfectionisme, schaamteloosheid (bij narcisme), depressie, afhankelijkheid van middelen, of agressie en suïcide.

Het kerngevoel bij schuld is ‹iets slechts gedaan hebben›, en dat berust net als bij schaamte op interne dan wel externe evaluatie, aan de hand van de morele normen die in onze gewetensfunctie zijn geïnternaliseerd. Schuld heeft een objectieve basis in de werkelijkheid, bevestigt de morele code en zet aan tot actie om de schade te herstellen. Schuldgevoel is disfunctioneel wanneer het overmatig is of irreëel, of zich uit in bagatelliseren, verdringen, externaliseren, depressie, middelenafhankelijkheid, agressie en suïcide. Hierbij valt de grote overeenkomst op met de onaangepaste reacties op schaamte. Van Tilburg stelt dat bij schuldgevoel ook zeer vaak schaamtegevoelens aanwezig zijn, en dat onaangepaste reacties op schuldgevoel vooral optreden als dit gepaard gaat met veel schaamte.

De verschillen en samenhang tussen schaamte en schuld werden mooi op een rijtje gezet. Schaamte tast het zelfgevoel aan, is gere