De kracht van het verhaal: Commentaar bij het artikel van Michel Thys

Op de laatste redactievergadering van dit tijdschrift waarbij Michel Thys aanwezig was, werd het manuscript van zijn De fascinatie voor trauma besproken. Michel verliet de kamer. Zijn eigen werk werd immers besproken. Hij kon dus toen nog niet horen dat de redactie het ongebruikelijke verzoek aan mij (een redactielid) deed om mijn redactiecommentaar uit te werken tot een kort essay.

‹Ik moet je een klein detail vertellen›, zegt de Nederlandse schrijver en socioloog Gerhard Durlacher :1

Wij stonden op appel en er was een Tsjechische jongen … Het was denk ik juli, augustus '44, toen al die Hongarentransporten aankwamen. Honderd-duizenden liepen daar naar de gaskamers en een van onze jongens zag zijn ouders lopen en werd op dat moment totaal gek. Hij ging zingen, brullen, niet huilen, maar zingen, krijsend zingen, veel te hoog, veel te licht was zijn stem. Een soort hysterische … hij werd doodgeschoten. Het drong tot hem door wat er gebeurde. Toen hij zijn ouders bij dat transport zag, ging het mis. Als je emotioneel toeliet wat er gebeurde, werd je gek. Geen wonder dat wij een gordijn ervoor gelaten hebben. Had je dat instinct niet gehad, dan was je weggeweest. Als je een beetje een gevoelsleven had en het goddelijke gordijn viel niet neer, dan was je er geweest.

Bij het zien van zijn ouders valt bij de Tsjechische jongen de ultieme bescherming weg. Het zelfverlies is fataal; een moment later is hij er ook fysiek geweest. Gerhard heeft het kamp overleefd. Jeugdige kracht, geluk en toeval hebben daarin vast de hoofdrol gespeeld, maar ook nog iets anders. In termen van Durlacher: het instinctief neerlaten van het gordijn. En in termen van Michel Thys: de fascinatie.

In de fenomenologische opvattingvan Thys is fascinatie ‹de toestand van het bijna tot niets verschrompelde subject dat geheel dreigt op te gaan in een terroriserende objectaliteit›. In zijn gedachtegang is in traumatische situaties