Een strafrechtadvocaat als romancier

Het is Britta Böhler gelukt op aangrijpende wijze de innerlijke turbulenties van Thomas Mann in beeld te brengen in de aanloop naar het dieptepunt van de twintigste eeuw. De beslissing speelt zich af in de drie dagen, 31 januari tot en met 2 februari 1936, waarin Thomas Mann, dan in onvrijwillig asiel in Zwitserland, verscheurd wordt door twijfels over het al dan niet versturen van een politieke verklaring naar de ook in Duitsland veel gelezen Neue Zürcher Zeitung. Dit brisante pamflet is geschreven onder druk van zijn rebelse kinderen Klaus en Erika — maar ook onder het dringend zwijgen van zijn Joodse vrouw Katja Pringsheim. Eindelijk spreekt hij zich ondubbelzinnig uit tegen het naziregime, wat de terugkeer naar Duitsland en de verkoop van zijn boeken daar zeker in gevaar zal brengen. De wél verkochte exemplaren dreigen dan hetzelfde lot te ondergaan als die van zijn politiek strijdvaardigere, oudere broer Heinrich. Diens boeken gingen tijdens het massaal geënsceneerde naziritueel van de Boekverbranding op 10 mei 1933, onder andere op de Berlijnse Opernplatz, met de werken van Freud en vele andere Joodse schrijvers en filosofen, in vlammen op. Bibliotheken en archieven, waaronder de psychoanalytische, werden geplunderd en vernietigd. Het vooraanstaande Frankfurter Institut für Sozialforschung was op dat moment al gesloten en de boeken in beslag genomen; de Joodse oprichters van de psychoanalytische afdeling — Karl Landauer, Heinrich Meng, Frieda Fromm-Reichmann en Erich Fromm — vluchtten naar het buitenland. Karl Landauer werd een belangrijk leeranalyticus in Nederland totdat hij — met de Nederlandse psychoanalytici Jacques en Louis Tas — in 1944 via Kamp Westerbork werd gedeporteerd naar het Concentratiekamp Bergen-Belsen, waar hij 27 januari aan ontberingen overleed (Landauer 1991).

Böhlers roman (2013) verschijnt op het moment dat vooral in Duitsland de tachtigjarige herdenking van de Boekverbranding en de herdenking van de vijf jaar later geregisseerde ‹Krist