Herinneren in psychoanalyse

Het moderne geheugenonderzoek heeft uitgewezen dat de relatie tussen herinnering, fantasie en realiteit complex is. Niemand zal de destructieve gevolgen van misbruik voor een kind ontkennen. Maar het blijft moeilijk om achter de waarheid te komen. Karakteristiek voor ernstig psychisch trauma is het wegvallen van de empathische band met anderen en met zichzelf, het onvermogen om zich een voorstelling te vormen van de beleefde ervaring, de geneigdheid om de traumatische ervaring te herhalen en het verzet ertegen zich het gebeuren alsnog te herinneren. Het trauma slaat een gat in de psyche. Zo is een geval bekend van een moeder die samen met haar baby gedeporteerd werd naar een concentratiekamp, bij de aankomst in het kamp haar kind moest afstaan en zich later niet meer kon herinneren dat ze een baby had. Zwaar getraumatiseerde patiënten weten zich niets van het trauma te herinneren maar vullen het gat op met confabulaties en seksuele fantasieën. Het innerlijk landschap van traumaslachtoffers is er één vol gaten, soms is zelfs de wens om verder te leven aangetast. Ze willen vaak niet weten omdat het te pijnlijk is en wissen de herinnering definitief uit. Herinneringen zijn altijd a-posterioriconstructies en omvatten revisies, weglatingen, vervormingen en vervalsingen. Daarbij speelt de affectieve toestand op het moment van het zich herinneren ook een rol. De hedendaagse psychoanalyse interesseert zich niet alleen voor de inhoud van herinneringen maar ook voor het proces van herinneren, dat verwantschap vertoont met andere psychische processen, zoals symbolisatie en alfa-functie (Hebbrecht 2014).

In welke mate hechten analytici nog belang aan vroege herinneringen? In het oktobernummer 2014 van het International Journal of Psychoanalysis is rond dit thema een interessante discussie te vinden. Er zijn aanwijzingen voor een geheugen zonder bijbehorende herinneringen (‹memory without recollection›) en ook voor traumata met negatieve geheugensporen: zo kan iemand ten onrechte