Achter de coulissen van de Berggasse

Eind november 2014 werd in het Londense Freud Museum de recentste biografie van Sabina Spielrein boven de doopvont gehouden (Launer 2014). Had voor 1977 haast niemand van de Russische analytica gehoord, dan werd dit recent vrijwel onmogelijk gemaakt door David Cronenbergs tot de verbeelding sprekende film A dangerous method . De sensationele uitvergrotingen die een Hollywoodverfilming kenmerken niet te na gesproken, leest Spielreins levensloop inderdaad als een onvervalste roman. Het is dan ook uiterst verleidelijk om zich te goed te doen aan de sappige petite histoire en daarbij alweer voorbij te gaan aan de inhoudelijke invloed die Spielreins achtergrondwerk had op de uitkristallisering van het psychoanalytische gedachtegoed. Freud opereerde nooit in splendid isolation. Tijdens de recente Clarke Lectures in Trinity College (Cambridge) verwees de Britse analyticus Adam Phillips terecht naar ‹een serie ontmoetingen met opmerkelijke mannen en wat minder ontmoetingen met opmerkelijke vrouwen› die — dikwijls in de coulissen van de Berggasse — medeverantwoordelijk waren voor the making of Freud. Phillips stipt daarbij onder meer expliciet de ‹beslissende› bijdrage van Spielrein aan (Phillips 2014, p. 160). Phillips' loutere suggestie kan ik ook hier slechts evoceren via een vluchtige blik op het lange tijd verloren gewaande, veelzijdige oeuvre van een scherpzinnige clinica.1

In de eerste periode getuigt Spielreins werk van grote schatplichtigheid aan Jung en Freud. Uit de Freud-Jungbriefwisseling leren we dat Jungs wederwaardigheden met — toen nog zijn patiënte — Spielrein Freud nopen het fenomeen van de overdracht verder uit te werken, de tegenoverdracht te thematiseren en de noodzaak in te zien van wat later de leeranalyse zal worden. Als artsassistent in opleiding zal Spielrein zich vervolgens in Jungs kielzog ontpoppen tot een scherpzinnige theoretica, gefascineerd door de schizofrenie. Haar proefschrift over dit door Bleuler gemunte ziekteconcept is zwanger van the