Angst en object vanuit Lacan

Dit artikel dient te beginnen met een caveat: Lacans theorie over de angst in één tekst bespreken, verplicht mij tot veralgemeniseringen. Wat ik uiteen ga zetten, is een beeld van wat ik gemakkelijkheidshalve Lacans antropologische visie noem, gevolgd door een meer klinisch geïnspireerde benadering.

Daarin plaats ik angst naast verlangen, wat op het eerste gezicht niet zo vanzelfsprekend is. Verlangen klinkt eerder positief, angst duidelijk negatief. Angst confronteert ons met een abruptheid, verlangen opent een eindeloosheid. Maar zo eenvoudig ligt het niet. Ondanks die ogenschijnlijke tegenstelling ontdekken we vroeg of laat dat wat we verlangen — soms zelfs, dat degene naar wie we verlangen — ook datgene is wat (of diegene is die) ons angstig maakt. De omgekeerde redenering geldt evenzeer: onze angst is bij tijd en wijle een stevige indicator voor naar wat of naar wie we verlangen.

Ik hoop die paradox wat duidelijker te kunnen maken via mijn lezing van Lacan.

Een van Lacans bekende uitspraken over de angst luidt als volgt: ‹L'angoisse n'est pas sans objet› — de angst is niet zonder object (Lacan 1962-1963, passim). In haar formulering klinkt deze stelling wat vreemd omdat ze een negatie bevat, en daardoor zet zij ons aan het denken. Hoezo, de angst is niet zonder object? Angst heeft toch altijd een object, vanwaar dan die vreemde verwoording?

Als wij, vanuit een psychoanalytische achtergrond, nadenken over het object van de angst, dan komen we al snel bij het idee dat bijvoorbeeld een fobisch object niet het échte, het oorspronkelijke voorwerp is van de angst. Er zit minstens een verschuiving in, een beetje zoals in de waarschuwing die de NMBS (de Belgische spoorwegen) vroeger gebruikte: ‹Attention, un train peut en cacher un autre.› Een uitspraak die een vriend van mij als volgt herzag: ‹Attention, une femme peut en cacher une autre.› Daar kom ik later nog op terug. Ons baserend op Freud gaan we ervan uit dat er voorbij dat fobische object