Afval

In Illness as metaphor stelt Susan Sontag: ‹Depression is melancholy minus its charms› (1991, p. 51). Waarin schuilt de charme van de melancholie? In Donkere kamers — Over melancholie en depressie, de tentoonstelling die van 18 oktober 2014 tot 31 mei 2015 te zien was in Museum Dr. Guislain in Gent, staat het begrippenpaar melancholie-depressie centraal. De tentoonstelling (en de bijbehorende en gelijknamige catalogus, Allegaert e.a. 2014) geeft een associatief beeld van de verschillende manieren waarop wetenschappers en kunstenaars aan de slag gingen met deze begrippen. Ze neemt de toeschouwer mee langs vier sleutelthema's — genialiteit, landschap/eenzaamheid, rouw en dood/nacht — en charmeert daarbij op verschillende manieren.

De kunstwerken in Donkere kamers laten zien dat melancholie haar eigen (beeld)taal heeft. De barokschilder Domenico Feti, bijvoorbeeld, toont in De melancholie (ca. ) een jonge vrouw met bleke huidskleur; haar rode oogleden vallen bijna toe, het lichaam buigt over een tafel met een schedel, de hand ondersteunt het zware hoofd. Aan de voeten van de vrouw liggen verspreide objecten: penselen, een schilderspalet, een opengeslagen boek met een geometrische figuur. Ze symboliseren het aristotelische verband tussen melancholie en het artistieke of wetenschappelijke scheppen — een koppeling die nog steeds gemaakt wordt: ‹Il n'est d'imagination qui ne soit, ouvertement ou secrètement, mélancolique› (Kristeva 1987, p. 15). Melancholie krijgt een positieve symbolische lading: de toeschouwer is getuige van een charmante en geniale droefgeestigheid.

Melancholie wordt echter niet enkel tentoongesteld in een nostalgische, verheerlijkende sfeer. De melancholie charmeert bovendien en vooral wanneer het onderwerp niet rechtstreeks wordt benaderd. Charme geldt daarbij niet als een (positief) waardeoordeel, maar dient gelezen te worden in haar etymologische origine als ‹chant›, ‹enchantement› — gezang, bezwering. Thierry De Cordiers Zeeberg is in dit opzicht ee