Back to the rhythm: Een psychoanalytische beschouwing van autistiforme toestanden bij complex trauma

Een kleine groep getraumatiseerde vluchtelingen met autistiforme kenmerken heeft bij mij langdurige psychoanalytisch georiënteerde behandelingen gevolgd. Deze patiënten hebben in hun kindertijd diverse trauma's opgelopen, onder andere door verwaarlozing, mishandeling en scheiding. Daarnaast zijn zij er getuige van geweest hoe een van hun ouders gevangen en gemarteld werd. Enkelen van hen hebben hun kindertijd praktisch in de gevangenis doorgebracht. Deze traumatische situaties bleken eindeloos te worden geënsceneerd in dwingende herhalingen.

Aan de hand van één casus zal ik illustreren hoe ernstige traumatisering in de vroege jeugd kan leiden tot autistiforme symptomen die dienen te worden onderscheiden van de meer biologische vormen van autisme. In het beschreven behandelproces worden twee soorten stelselmatig terugkerende autistiforme ervaringen gedifferentieerd, namelijk een vorm van diepe dissociatie die gepaard gaat met niet-voelen en niet-zijn, en een toestand van desorganisatie waarin innerlijke ervaringen veelal amorf van karakter zijn. Wetende dat deze mechanismen vanuit verschillende psychoanalytische kaders en concepten begrepen en gehanteerd kunnen worden, heb ik mij in dit artikel beperkt tot een aantal fundamentele concepten, zoals de ‹tweede huid›, autistische vormen en objecten, en adhesieve of aanklevende identificatie.

Het artikel concentreert zich voornamelijk op de eerste jaren van de behandeling, waarin de autistiforme ervaringen zich duidelijk manifesteerden en een vrij associatief proces in de weg stonden.