Het patiëntentoilet

Psychoanalytici hebben volgens Bion de functie de producten van hun patiënten te containen en te ontgiften en ze zodanig terug te geven dat ze begrijpelijk en denkbaar worden. Dat geldt voor verhalen, dromen, gedachten, primitieve gemoedstoestanden en lichamelijke ervaringen. Bion gebruikt de metafoor van het spijsverteringssysteem om onder woorden te brengen hoe sommige ondenkbare ervaringen langzaamaan verteerd kunnen worden. Maar wat te doen met de concrete lichamelijke gevolgen van dit verteren? Hoe om te gaan met de functie van het toilet?

Naast de bank heeft de psychoanalyticus ook een toilet. In instituten liggen de wcblokken vaak dicht bij de in- en uitgang of liften, zodat patiënten daar ongezien en in alle privacy naartoe kunnen. Sommigen van de psychoanalytici die over veel ruimte beschikken hebben een apart deel van hun huis voor de praktijk gereserveerd, met een eigen patiëntentoilet. Wat patiënten daar doen krijgt een analyticus zelden onder ogen; laat staan dat hij daar een betekenis aan kan geven. In andere praktijken is het niet altijd even duidelijk wie nog meer van het toilet gebruikmaakt en dat kan aanleiding geven tot angstige fantasieën over het lichaam van de analyticus. Praten en denken over lichaamsfuncties, flatulentie en in het geval van vrouwen over menstruatiebloed is zeer beschamend. Het toilet is de plaats van de secretie in dubbel opzicht. Niet voor niets noemde men het vroeger ‹secreet›.

Een patiënte bekende na een jarenlange therapie dat ze niet bij mij naar de wc durfde en daarom altijd een trein eerder nam zodat ze in een naburig bejaardentehuis kon plassen. Na elk gesprek ging ze weer op een holletje terug naar het bejaardenhuis. Zoals vaker het geval is met patiënten met een verleden van seksueel misbruik had ze een probleem met afwisselend retentie en incontinentie. Onder invloed van emoties kreeg ze vaak heftige aandrang: ze huilde als het ware soms met haar blaas. Op een gegeven moment werd het zo erg dat ze wel moest, op mijn