De « pervert », mijn naaste?: Enkele opmerkingen over de seksuele perversies bij Freud en Lacan

De psychoanalyse wordt vaak verweten « normaliserend » en « conservatief » te zijn. Vanuit de feministische theorie en, meer recent, de « queer theory »1 wordt in dit verband vooral de heteronormativiteit van de psychoanalytische metapsychologie aan de kaak gesteld (Dean & Lane 2001). De problematiek van de seksuele perversies (parafilieën) speelt in dit debat een cruciale rol. Sinds Freud de perversies in het kader van zijn onderzoek naar de hysterie op de psychoanalytische agenda plaatste, heeft elke psychoanalytische theoreticus die zichzelf serieus nam, zich over de problemen die deze « pathologieën » oproepen, uitgesproken. Maar kunnen we hier wel over pathologieën spreken en gaat het hier wel degelijk om een specifieke groep mensen die als zodanig kunnen worden gediagnosticeerd? Dit probleem roept tal van vragen op over de aard van de seksualiteit en de relatie tussen de seksualiteit, de perversies en de wet. Wanneer de seksualiteit een cruciale en wezenlijke rol speelt in het psychoanalytisch gedachtegoed, dan vormt de metapsychologie van de perversies er in een zekere zin de achilleshiel van.

Het is uiteraard onbegonnen werk deze hele thematiek in één artikel in kaart te brengen en te bespreken. Ik wil in deze bijdrage in de eerste plaats laten zien op welke wijze met name de eerste editie van Freuds Drie verhandelingen over de theorie van de seksualiteit (1905) een model van de seksuele perversies verdedigt dat sterk afwijkt van de orthodoxe psychoanalytische theorie over het onderwerp. Ik zal dit model analyseren aan de hand van lacaniaanse inzichten over een « perverse structuur » omdat deze inzichten bijna punt voor punt tegengesteld zijn aan de standpunten die Freud in de Drie verhandelingen verdedigt. Zo kan wellicht ook duidelijk worden waarom sommige lacaniaanse psychoanalytici zich ten aanzien van seksuele ethiek — men denke bijvoorbeeld aan recente discussies in Frankrijk over het homohuwelijk en de homoadoptie — zo gemakkelijk door conservatieve st