De logica van het fantasma: Verslag van: Het fantasma — In gesprek met het Reële? [Gent, 20 januari 2016]

Het Reële van het trauma, van geweld en seksualiteit, insisteert, verwart, ontregelt zelfs. De klinische praktijk laat evenwel ook zien hoe een subject op een particuliere manier dit Reële ontvangt, bewerkt en zo mee vormgeeft. Het fantasma kan daarbij fungeren als een interpreterend en op deze manier filterend mechanisme — wat de vraag naar de verhouding tussen dit fantasma en het Reële echter allerminst definitief beantwoordt. Het was een vraag waarmee Freud in zijn gehele oeuvre worstelde, en bleef worstelen. Het was dan ook de vraag die de ingang vormde tot de studiedag van Idesça en het Gezelschap voor Psychoanalyse en Psychotherapie (GPP) in het Gentse Geuzenhuis. Centrale gast op de studiedag was Michel Roussan, Frans analyticus die momenteel werkt aan de transcriptie van Lacans onuitgegeven « séminaire » La logique du fantasme — een bijkomende aanleiding tot deze studiedag.

Gertrudis Van de Vijver (lid GPP) opende de studiedag met een lezing die als centraal thema de vraag naar de termen en condities van het fantasma had. Ze stelde met andere woorden de fundamentele vraag op welke wijze het fantasma geconceptualiseerd kan worden en welke voorwaarden daartoe vervuld dienen te worden. Van de Vijver maakte de verbinding tussen het fantasma en de positie ten aanzien van het weten, waarbij ze een aantal al te gemakkelijke benaderingen van het fantasma aan de kaak stelde. Zo wekt de metafoor van het fantasma als « de bril waarmee we de werkelijkheid bekijken » ten onrechte de indruk dat er iets « echt » zou zijn dat bekeken kan worden. Het is dus oppassen geblazen met onze « hulpvoorstellingen » (vgl. Freud). We mogen daarbij niet uit het oog verliezen dat er geen metaniveau is, hoewel een poging tot formalisering de vraag naar de mogelijkheidsvoorwaarden van het fantasma wel aan de orde kan stellen. Ze verwees daarbij naar Lacans invalshoek, waaruit bovendien ook blijkt dat het Reéle het fantasma ondersteunt én dat het fantasma tegelijk het Reële beschermt/afsche