Aan gene zijde van het nutsprincipe: Over het « psychoanalytisch tekort »

Toen de jonge Ingmar Bergman in de jaren veertig van de vorige eeuw het zieltogende Heisingborgs Stadsteater heropende, realiseerde hij zich dat je om op de steun van politici te kunnen rekenen een publiek moet hebben en dat je om een publiek te trekken eerst en vooral een sterk repertoire nodig hebt. In zijn openingstoespraak tot het personeel vertelde hij een verzonnen verhaal over een oude Chinees die de opdracht heeft gekregen om voor de keizer een klokkenspel te maken. De Chinees gaat aan het werk en denkt er ondertussen aan dat deze opdracht hem rijk zal maken. Zijn poging om het klokkenspel te maken loopt uit op een mislukking. Hij probeert het opnieuw en nu denkt hij tijdens zijn werk dat men van hem zal houden als hij klaar is. Weer lukt het hem niet. Tijdens een derde poging denkt hij dat het werk hem onsterfelijk zal maken. Ook dan mislukt hij. Pas als hij zich uitsluitend op zijn werk concentreert, gaat het goed en lukt het hem — en ontvangt hij geld en liefde en wordt hij onsterfelijk (Timm 2009). Dit verhaal doet me denken aan Aristoteles' uitspraak: « Gelukkig is wie intrinsiek gemotiveerd is » (Aristoteles 1999). Veel psychoanalytici zijn tegenwoordig ongelukkig in hun werk, omdat zij voortdurend belaagd worden door extrinsieke motivaties, die het geconcentreerd blijven op het werk zelf in het gedrang brengen. Ze zijn dan ook arm, weinig geliefd en zeer sterfelijk.

In dit artikel wil ik de eigen aard van de psychoanalytische praktijk enigszins van op afstand doen oplichten, zonder me te focussen op technische en theoretische aspecten. In zeker opzicht is het een onwetenschappelijk artikel, dat hopelijk echter iets oproept van de nochtans intrinsieke, grondige wetenschappelijkheid waarvan de psychoanalyse als praktijk doordrongen is. Met « praktijk » bedoel ik de analytische therapie in al haar varianten, met het tussen haakjes plaatsen van hun onderlinge verschillen. Uiteraard zijn er belangrijke verschillen tussen een kuur op de divan van vier zittin