De koffiemachine, de teambijeenkomst en de divan: Psychoanalytisch behandelen in een (semi)residentiële setting

Sinds de jaren twintig van de vorige eeuw hadden psychoanalytici invloed op het werk in de toenmalige « asielen ». Zo ontstonden de eerste psychoanalytische residentiële behandelcentra: Tegel in Duitsland, Menninger Clinic en Chestnut Lodge in Amerika. Het psychoanalytische verlangen om betekenis te vinden in de zogenaamde waanzin garandeerde een meer humaan tegengewicht voor de verschrikkingen van de oude institutionele aanpak. Na de Tweede Wereldoorlog werkten de belangrijkste residentiële behandelcentra vanuit een psychoanalytisch model.

Aanvankelijk wilde men vooral de indicatiecriteria voor de klassieke analyse uitbreiden; er werden letterlijk divans binnengedragen in het psychiatrisch ziekenhuis. Het leven in de kliniek was achtergrond, stond ten dienste van het échte psychoanalytische werk in de therapiekamers. Eigenlijk ging het om ambulante psychoanalyse in een residentieel kader.

Geleidelijk aan kregen psychoanalytici aandacht voor wat er in het samenleven op de afdeling gebeurde. In eerste instantie werden bipolaire behandelmodellen ontworpen, met een scheiding tussen de sociotherapeutische en de psychotherapeutische sfeer. Het denken over de overdracht gebeurde in de psychotherapie; in de sociotherapeutische sfeer vond « sociaal leren » plaats. Later ontstonden meer geïntegreerde modellen, waarbij al wat er in het samenleven en in diverse therapeutische sessies plaatsvond werd benaderd als koren voor de psychotherapeutische molen (Janssen 1986).

Het analytische denken en spreken verplaatste zich naar de teamvergaderingen en bij uitbreiding naar de koffiekamer; overal waar teamleden elkaar ontmoetten. Daar — en in groepsbijeenkomsten samen met patiënten — werden de dynamieken in individuele relaties, in groepen en in de hele instelling onderzocht. De psychoanalytische input zorgde voor experiment en innovatie.

Het residentiële werk heeft op zijn beurt de psychoanalyse diepgaand beïnvloed. Het werk met patiënten met ernstige psychopathologie vereiste een denke