Blik op schaamte: Bespreking van: Salman Akhtar (red.) (2016). Shame — Developmental, cultural, and clinical realms. Londen:  Karnac Books. ISBN 978 1 78220 254 74;  230 pp., £ 25,99

« Zonder schaamte is er schijnbaar geen schandaal », zo laat Arthur Japin de verteller zeggen over Vaslav Nijinski, wanneer die zonder enige gêne zijn bediende vertelt over zijn (homo)seksuele ervaringen. De roman Vaslav verhaalt over de prodromale fase van de psychiatrische ziekte van de beroemde balletdanser. Deze voorstelling sluit aan bij Freuds uitspraak dat het verlies van de schaamte het eerste teken van geestesziekte is.

Hoewel schaamte en psychiatrische problematiek nauw met elkaar verbonden zijn, en dit getuige de uitspraak van Freud al lange tijd wordt onderkend, is schaamte in de psychoanalytische literatuur relatief onderbelicht gebleven ten opzichte van schuld. En dat terwijl de pijnlijke ervaring van schaamte in de spreekkamer zo vaak aan de orde is. Schaamte is immers « datgene wat we het meest proberen te ontvluchten, en is tegelijkertijd datgene wat ons het meest onverbiddelijk opjaagt ». Schaamte is een diepe innerlijke ervaring, maar is tegelijkertijd vaak onvermijdelijk zichtbaar voor anderen, bijvoorbeeld ten gevolge van het blozen: « Schaamte zet je in de spotlights, waar je je vervreemd en vernederd voelt. » Wanneer de ander je vervolgens zegt dat je je daar toch niet voor hoeft te schamen, dan ga je je ook nog eens schamen voor je schaamte. Louis Tas, die belangrijke uitspraken heeft gedaan over Schaamte, maakte al duidelijk dat de eerste les voor hulpverleners is om dit nooit te zeggen! Toch is tot nu toe relatief weinig over dit zo belangwekkende onderwerp geschreven. Met de bundel Shame — Developmental, cultural, and clinical realms maakt Salman Akhtar een inhaalslag, nadat hij eerder Guilt uitbracht.

In Shame wordt het concept schaamte vanuit verschillende invalshoeken benaderd, zoals de ondertitel belooft. Trouw aan de psychoanalytische traditie wordt veelvuldig gebruikgemaakt van klinische vignetten om de diverse gezichten van schaamte in het psychotherapeutisch contact en in de verschillende levensfasen te tonen. Maar interessant zijn