De perverse politieke stijl

Pompeus vertoon van macht en rijkdom, minachting voor vrouwen, voor zwarten en andere minderheden, uitsluiting van nieuwkomers, hoon voor gebrekkige of lelijke mensen, criminalisering van tegenstanders, ontkenning van feitelijke kennis, opgewonden tweets, dát zijn de ingrediënten van de politieke stijl waarmee we Donald Trump aan de macht zagen komen. Kan de psychoanalyse helpen om te begrijpen waarom deze politieke stijl zo'n succes kan hebben? In de spreekkamer streven we ernaar geen partij te kiezen in de conflicten van de analysant. Als we buiten de spreekkamer een conflictueus maatschappelijk verschijnsel proberen te begrijpen, is neutraliteit geen optie: geen positie kiezen is dan ook een vorm van partijdig zijn. Ik zie Trumpisme als een ontkrachting van feiten en moraal, en in die zin als een tegenbeweging in het beschavingsproces.

Freud thematiseerde de relatie tussen de grote wereld van het beschavingsproces en de kleine wereld van de psyche. In zijn essay Het onbehagen in de cultuur (1930) dwingt het beschavingsproces tot het inperken van seksuele en agressieve driftbevrediging. Verdringing en beheersing zijn niet iets wat een samenleving mensen onnodig oplegt. Het gaat om een verinnerlijkte sociale dwang tot zelfsturing, die het samenleven mogelijk maakt zonder dat men elkaar exploiteert of de hersens inslaat. Deze dwang tot driftverzaking heeft zijn prijs. Het beschavingsproces legt mensen een druk op die tot onbehagen en neurosen leidt. «Voor de barbaar», zo stelt Freud (1940, p. 483), «is het gemakkelijk gezond te zijn, voor de cultuurmens is het een zware opgave».

Binnen een civilisatieproces doen zich in bepaalde tijden, onder bepaalde groeperingen of in bepaalde aspecten van het samenleven, ook tegenbewegingen voor. Het paradigmatische voorbeeld van een decivilisatieproces is Nazi-Duitsland, maar er zijn vele andere, soms minder vergaande voorbeelden (De Swaan, 1999).

Freud (1905) beschrijft neurose als het negatief van perversie; wat in neurosen verdr