Het geweten: lust en last: Verslag van: Het geweten als last [Amsterdam, 31 maart 2017]

Mijn oog viel op de aankondiging van deze studiedag Het geweten als last en ik moest denken aan mijn patiënte Bianca die recent verzuchtte: «Ik wil zoveel vrijer leven. Op mijn 39^e weet ik heus wel dat ik geen straf meer krijg, maar ik kan en durf nog steeds niet buiten de lijntjes te kleuren. Het schrikbewind van mijn zieke vader en gelovige moeder ben ik zelf gaan voeren.». Als ze stil en stokstijf op de bank ligt treft me de inperkende invloed van het strenge geweten op haar dagelijks bestaan, de machteloosheid te leven met een wrede innerlijke instantie waar voor haar — maar ook voor mij — soms nauwelijks tegenop te boksen is. Op naar de Rode Hoed om wijzer te worden over dit thema! Frans Schalkwijk opende de dag met zijn voordracht Het geweten als psychische functie: lust of last? waarin het geweten verwijst naar de psychische functie die tot stand komt in het samenspel tussen zelfbewuste emoties als schaamte en schuld, het vermogen empathisch te zijn en moreel te redeneren.

Schalkwijk schetste de ontwikkeling van het geweten van baby tot volwassene, beschreef hoe het geweten werkt — en soms ook niet werkt — aan de hand van voorbeelden uit de spreekkamer, zoals de man die het schilderijtje in de kamer van zijn analyticus recht hing. Belangrijk is om ons te realiseren dat een pijnlijk schaamtegevoel afgeweerd kan worden door schuld wat makkelijker te verdragen zou zijn en een schuldig geweten heeft geen aanklager nodig, het keert zich tegen de persoon zelf in het lijden onder het eigen beschuldigende geweten.

De take home message in de lezing Al is de leugen nog zo snel … van Jos van Mosel is kort en krachtig: «Liegen doe je niet in je eentje!». In zijn doorwrochte en humoristische betoog maakte hij duidelijk dat liegen altijd een relationeel aspect in zich heeft. Vanuit kleiniaans object-relationeel perspectief kunnen we begrijpen dat de leugen onderdeel uitmaakt van het reguleren van afstand en nabijheid waarin het gaat om het streven naar contact en de bescherm