Enactments, impasses en empathische breuken in psychoanalytische psychotherapie

Sinds ongeveer twintig jaar is het in de psychoanalyse gebruikelijk om te denken in termen van tweepersoonspsychologie, intersubjectiviteit en co-constructie van betekenis in de spreekkamer. De laatste jaren is daar mede onder invloed van nieuw onderzoek in de neurowetenschappen ook meer aandacht gekomen voor zaken als empathie en emotieregulatie. Als gevolg daarvan kijkt men ook anders naar enactments en de momenten waarop enactments vastlopen en tot therapeutische impasses leiden. Een focus op het verlies van empathie gedurende de behandeling van een vroeggetraumatiseerde patiënt kan zicht geven op de processen die voor verstoringen in de therapie of collusies zorgen en de negatief therapeutische reacties die we maar al te vaak in de praktijk tegenkomen. In dit artikel bespreek ik eerst verschillende theorieën over enactment en de momenten waarop enactments overgaan in blijvende verstoringen van de therapeutische relatie. Vervolgens besteed ik aandacht aan collusies en impasses en gebruik ik het werk van Jody Messler Davies en Jessica Benjamin om aan te geven hoe die collusies of vastlopende overdrachts-tegenoverdrachtsenactments behandeld kunnen worden.

Ter illustratie van een vastlopende psychotherapie het volgende vignet:

Monique (de naam is gefingeerd) is als kind emotioneel verwaarloosd. Haar moeder had een postpartumdepressie, haar vader was voor zijn werk veel in het buitenland. Ze is mishandeld door beide ouders die haar uit onmacht sloegen en uitscholden, omdat ze geen leuk kind zou zijn dat niet paste in het plaatje van een geslaagd gezin. Als latentiekind is ze seksueel misbruikt door de latere vriend van haar moeder. Ze heeft een goede baan in het onderwijs, maar geen relatie. Ze leidt naar de buitenwereld een heel aangepast leven, maar thuis in haar eigen ruimte heeft ze een ritueel van zichzelf beschadigen; Ze kerft in haar benen en onderbuik. Het is dus nooit zichtbaar — ze draagt alleen lange broeken — en niemand weet het. Het zorgt voor een ontladin